ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Funksiyaning aniqlanish sohasi

Darslar 10 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
10

Funksiyaning aniqlanish sohasi

Darslik: 37–40-betlar
MaqsadFormula bilan berilgan funksiyaning aniqlanish sohasini topish; y = |x| funksiya va uning grafigini bilish.
Yangi so‘zlar
aniqlanish sohasi · domainargument · argumentma’noga ega bo‘lish · to make sensemodul · absolute value
Tushuntirish

Funksiya berilgan deyiladi, agar sonlarning biror to‘plamidan olingan har bir x ga bitta y son mos qo‘yilsa; x — erkli o‘zgaruvchi (argument), y — funksiya. Argument qabul qila oladigan barcha qiymatlar to‘plami funksiyaning aniqlanish sohasi deyiladi. Funksiya formula bilan berilganda aniqlanish sohasi — formula ma’noga ega bo‘ladigan barcha x lar. Shuning uchun maxrajdagi ifoda nolga teng bo‘lmasligi, juft darajali (masalan, kvadrat) ildiz ostidagi ifoda esa manfiy bo‘lmasligi kerak. Ko‘phadlar (masalan, kvadrat funksiya) barcha haqiqiy sonlarda aniqlangan. y = |x| funksiya ham barcha x da aniqlangan: x ≥ 0 da y = x, x < 0 da y = −x; grafigi Oy o‘qiga nisbatan simmetrik, I va II koordinata burchaklarining bissektrisalaridan iborat. y = |x − 3| − 2 grafigi y = |x| ni 3 birlik o‘ngga va 2 birlik pastga siljitishdan hosil bo‘ladi.

Aniqlanish sohasi
IfodaShart
kasr maxraji≠ 0
kvadrat ildiz ostida≥ 0
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dostlar 60 birlikli hisobni teng bo‘lishadi: har biri 60 : n to‘laydi. To‘rt kishi bo‘lsa 15 birlik, besh kishi bo‘lsa 12 birlik. n = 0 bo‘lsa formula ma’nosiz, shuning uchun n faqat 1, 2, 3, ... qiymat oladi: bu funksiyaning aniqlanish sohasi.

Kim ishlatadi

Hisobchi bir kishiga to‘g‘ri keladigan xarajatni topadi, dasturchi nolga bo‘lishdan saqlanish uchun tekshiruv qo‘shadi, jadval bilan ishlovchi esa bo‘sh katakka bo‘lganda xato xabarini ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz ikkita kundalik formula o‘ylab toping (masalan, bir kishiga to‘g‘ri keladigan ulush yoki masofani tezlikka bo‘lish) va har birida o‘zgaruvchi qaysi qiymatlarni qabul qila olmasligini yozing.

Namunalar
−101234567
y = √(2x − 6): ildiz ostidagi ifoda manfiy bo‘lmasligi kerak, 2x − 6 ≥ 0, x ≥ 3. y = 5 : (x² − 9): maxraj nolga teng emas, x² ≠ 9, ya’ni x ≠ 3 va x ≠ −3.
−10123456
y = √(x² − 5x + 4): x² − 5x + 4 ≥ 0. Ildizlar 1 va 4, tarmoqlar yuqoriga, shuning uchun x ≤ 1 yoki x ≥ 4. Bu funksiyaning aniqlanish sohasi.
Sinfda faoliyat

«Ma’noga ega emas!»: o‘qituvchi formulalarni aytadi, o‘quvchilar x ning qaysi qiymatini kiritib bo‘lmasligini topadi (nolga bo‘lish, manfiy sondan ildiz). Birinchi to‘g‘ri topgan o‘quvchi keyingi formulani o‘ylab topadi.

Mashq
1
y = 7 : (x − 5) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
2
y = √(4 − x) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
3
y = √(x² − 9) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
4
Nima uchun x = 0 funksiya y = 1 : x ning aniqlanish sohasiga kirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →