☰ Mundarija · Algebra

Funksiyaning aniqlanish sohasi

Darslar 10 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
10

Funksiyaning aniqlanish sohasi

Darslik: 37–40-betlar
MaqsadFormula bilan berilgan funksiyaning aniqlanish sohasini topish; y = |x| funksiya va uning grafigini bilish.
Yangi so‘zlar
aniqlanish sohasi · domainargument · argumentma’noga ega bo‘lish · to make sensemodul · absolute value
Tushuntirish

Funksiya berilgan deyiladi, agar sonlarning biror to‘plamidan olingan har bir x ga bitta y son mos qo‘yilsa; x — erkli o‘zgaruvchi (argument), y — funksiya. Argument qabul qila oladigan barcha qiymatlar to‘plami funksiyaning aniqlanish sohasi deyiladi. Funksiya formula bilan berilganda aniqlanish sohasi — formula ma’noga ega bo‘ladigan barcha x lar. Shuning uchun maxrajdagi ifoda nolga teng bo‘lmasligi, juft darajali (masalan, kvadrat) ildiz ostidagi ifoda esa manfiy bo‘lmasligi kerak. Ko‘phadlar (masalan, kvadrat funksiya) barcha haqiqiy sonlarda aniqlangan. y = |x| funksiya ham barcha x da aniqlangan: x ≥ 0 da y = x, x < 0 da y = −x; grafigi Oy o‘qiga nisbatan simmetrik, I va II koordinata burchaklarining bissektrisalaridan iborat. y = |x − 3| − 2 grafigi y = |x| ni 3 birlik o‘ngga va 2 birlik pastga siljitishdan hosil bo‘ladi.

Namunalar
y = √(2x − 6): ildiz ostidagi ifoda manfiy bo‘lmasligi kerak, 2x − 6 ≥ 0, x ≥ 3. y = 5 : (x² − 9): maxraj nolga teng emas, x² ≠ 9, ya’ni x ≠ 3 va x ≠ −3.
y = √(x² − 5x + 4): x² − 5x + 4 ≥ 0. Ildizlar 1 va 4, tarmoqlar yuqoriga, shuning uchun x ≤ 1 yoki x ≥ 4. Bu funksiyaning aniqlanish sohasi.
Sinfda faoliyat

«Ma’noga ega emas!»: o‘qituvchi formulalarni aytadi, o‘quvchilar x ning qaysi qiymatini kiritib bo‘lmasligini topadi (nolga bo‘lish, manfiy sondan ildiz). Birinchi to‘g‘ri topgan o‘quvchi keyingi formulani o‘ylab topadi.

Mashq
1
y = 7 : (x − 5) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
2
y = √(4 − x) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
3
y = √(x² − 9) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
4
Nima uchun x = 0 funksiya y = 1 : x ning aniqlanish sohasiga kirmaydi?