ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Funksiyaning o‘sishi va kamayishi

Darslar 11 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
11

Funksiyaning o‘sishi va kamayishi

Darslik: 41–45-betlar
MaqsadDarajali funksiya y = xʳ ning o‘sishi va kamayishini bilish; o‘sish va kamayishni ta’rif bo‘yicha isbotlash.
Yangi so‘zlar
darajali funksiya · power functiono‘suvchi funksiya · increasing functionkamayuvchi funksiya · decreasing functiondaraja ko‘rsatkichi · exponent
Tushuntirish

y = xʳ ko‘rinishdagi funksiya darajali funksiya deyiladi (r — berilgan son). x > 0 da u istalgan r uchun aniqlangan. Agar biror oraliqdagi istalgan x₁ > x₂ uchun y(x₁) > y(x₂) bo‘lsa, funksiya shu oraliqda o‘suvchi, y(x₁) < y(x₂) bo‘lsa, kamayuvchi deyiladi. Muhim qoida: r > 0 bo‘lsa, y = xʳ funksiya x > 0 oraliqda o‘sadi; r < 0 bo‘lsa, x > 0 oraliqda kamayadi. Buni x₁ > x₂ > 0 tengsizlikni r-darajaga ko‘tarib isbotlash mumkin. Shu sababli xʳ = b (b > 0) tenglama x > 0 da yagona x = b^(1/r) ildizga ega. Boshqa funksiyalarning o‘sishini isbotlash uchun x₁ > x₂ ni olib, y(x₁) − y(x₂) ayirmaning ishorasini tekshiramiz.

xy123412340y = x²y = √xy = 1/x
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

12 km uzunlikdagi yo‘lni 4 km/soat tezlikda 3 soatda, 6 km/soat tezlikda 2 soatda bosib o‘tish mumkin. Vaqt t = 12 · v⁻¹ — ko‘rsatkichi manfiy daraja funksiyasi, shuning uchun tezlik ortganda vaqt kamayadi.

Kim ishlatadi

Logist yetkazish vaqtini tezlikka qarab rejalashtiradi, velosiped murabbiyi tezlik va vaqtni solishtiradi, dispetcher qatnov jadvalini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Xonangiz ichida 10 qadamni avval sekin, keyin tez yuring va har birining vaqtini soniyalarni sanab solishtiring: tezlik oshsa vaqt kamayadi.

Namunalar
7⁻² va 5⁻² ni taqqoslaymiz: r = −2 < 0, funksiya x > 0 da kamayadi, 7 > 5, demak 7⁻² < 5⁻². Tekshirish: 1/49 < 1/25.
xy12345678910123450y = ∛(x²)y = 4
x^(2/3) = 4 tenglamani yechamiz (x > 0). x = 4^(3/2) = (√4)³ = 8. Boshqa ildiz yo‘q, chunki r = 2/3 > 0 da funksiya o‘sadi, har bir qiymatni bir marta oladi. Tekshirish: 8^(2/3) = (∛8)² = 4.
Sinfda faoliyat

«O‘sadimi, kamayadimi?»: o‘qituvchi y = xʳ ko‘rinishidagi funksiyalarni aytadi (r = 3, −1, 1/2, −2/3...). O‘quvchilar qo‘llarini yuqoriga (o‘sadi) yoki pastga (kamayadi) qilib javob beradi va sababini ayta oladi.

Mashq
1
y = x⁻³, y = x^(1/3), y = x⁷ funksiyalar x > 0 da o‘sadimi yoki kamayadimi?
2
3^(2/5) va 4^(2/5) ni taqqoslang.
3
x^(3/2) = 27 tenglamani yeching (x > 0).
4
y = 2x − 1/x funksiya x > 0 da o‘sishini isbotlang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFikr varaqalari tahliliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →