Burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi ta’riflari
P(1; 0) nuqtani α burchakka burishda hosil bo‘lgan nuqtaning ordinatasi α burchakning sinusi (sin α), abssissasi esa kosinusi (cos α) deyiladi. Tangens tg α = sin α : cos α (cos α ≠ 0, ya’ni α ≠ π/2 + πk), kotangens ctg α = cos α : sin α (sin α ≠ 0, ya’ni α ≠ πk). Birlik aylana nuqtasining koordinatalari −1 dan 1 gacha bo‘lgani uchun −1 ≤ sin α ≤ 1 va −1 ≤ cos α ≤ 1. Asosiy qiymatlar: sin 0 = 0, sin π/6 = 1/2, sin π/4 = √2/2, sin π/3 = √3/2, sin π/2 = 1; cos esa teskari tartibda: 1, √3/2, √2/2, 1/2, 0. tg π/6 = √3/3, tg π/4 = 1, tg π/3 = √3. Eng sodda tenglamalar: sin t = 0 da t = πk; cos t = 0 da t = π/2 + πk; sin t = 1 da t = π/2 + 2πk; cos t = 1 da t = 2πk (k ∈ Z).
Maktab kirish joyidagi aravachalar uchun pandus gorizontal bo‘yicha 9 m masofada 0,6 m ga ko‘tariladi. Qiyalik tangensi tan α = 0,6 : 9 ≈ 0,067, burchagi taxminan 4° ga teng.
Me’mor pandus qiyaligini belgilaydi, yo‘l quruvchi ko‘tarilish burchagini tekshiradi, geodezist balandlik farqini masofadan hisoblaydi.
Daftaringizni bir necha kitob ustiga qiyalatib qo‘ying; ko‘tarilish va gorizontal masofani chizg‘ich bilan o‘lchab, nisbatini toping: bu qiyalik burchagining tangensi.
| α | 0 | π/6 | π/4 | π/3 | π/2 |
|---|---|---|---|---|---|
| sin α | 0 | 1/2 | √2/2 | √3/2 | 1 |
| cos α | 1 | √3/2 | √2/2 | 1/2 | 0 |
| tg α | 0 | √3/3 | 1 | √3 | — |
«Birlik aylana lotosi»: o‘quvchilar kartochkalarga burchaklar (0, π/6, π/4, ..., 2π) va qiymatlar (0, 1/2, √2/2, ...) yozadi va aylana chizmasi ustida sinus hamda kosinus kartochkalarini mos nuqtalarga joylaydi.