☰ Mundarija · Algebra

Arifmetik progressiya hadlari yig‘indisi

Darslar 31 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
31

Arifmetik progressiya dastlabki n ta hadining yig‘indisi

Darslik: 158–161-betlar
MaqsadArifmetik progressiya dastlabki n ta hadi yig‘indisi formulalarini bilish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
hadlar yig‘indisi · sum of termsdastlabki n ta had · first n termsyig‘indi formulasi · sum formulaqo‘shiluvchilar soni · number of terms (summands)
Tushuntirish

Arifmetik progressiyaning dastlabki n ta hadi yig‘indisi S_n = a₁ + a₂ + ... + a_n. Uni topish uchun yig‘indini ikki marta yozamiz: hadlarni o‘sish tartibida va teskari tartibda, so‘ng hadlab qo‘shamiz. Progressiyada a₁ + a_n = a₂ + a_(n−1) = ..., chunki o‘ngga bir qadam yurilganda had d ga ortadi, chapga bir qadam yurilganda d ga kamayadi. Shuning uchun 2S_n = (a₁ + a_n) · n, ya’ni S_n = (a₁ + a_n) : 2 · n. a_n = a₁ + (n − 1)d ni qo‘ysak, S_n = (2a₁ + (n − 1)d) : 2 · n. Xususiy hol: 1 + 2 + ... + n = n(n + 1) : 2. Qo‘shiluvchilar soni n noma’lum bo‘lsa, a_n = a₁ + (n − 1)d dan topiladi. Agar n ni topish uchun kvadrat tenglama hosil bo‘lsa, natural ildiz tanlanadi.

Namunalar
3 + 7 + 11 + ... + 51: a₁ = 3, d = 4. 51 = 3 + (n − 1) · 4, n = 13. S₁₃ = (3 + 51) : 2 · 13 = 27 · 13 = 351.
a₁ = 5, d = 2, n = 10: S₁₀ = (2 · 5 + 9 · 2) : 2 · 10 = 28 : 2 · 10 = 140.
Sinfda faoliyat

«Gauss juftlari»: o‘quvchilar 1 dan 20 gacha sonlarni juftlab yozadi (1 va 20, 2 va 19, ...); har bir juft yig‘indisini va juftlar sonini aytib, umumiy yig‘indini topadi.

Mashq
1
1 dan 50 gacha natural sonlar yig‘indisini toping.
2
a₁ = 3, d = 2 bo‘lgan progressiyaning dastlabki 12 ta hadi yig‘indisini toping.
3
1 dan boshlab nechta ketma-ket natural son yig‘indisi 55 bo‘ladi?
4
Nima uchun progressiyada a₁ + a_n = a₂ + a_(n−1)?