☰ Mundarija · Algebra

Ikkinchi darajali tenglamali sodda sistemalar

Darslar 14 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
14

Ikkinchi darajali tenglama qatnashgan eng sodda sistemalarni yechish

Darslik: 68–71-betlar
MaqsadIkkinchi darajali tenglama qatnashgan sodda sistemalarni o‘rniga qo‘yish, Viyet teoremasiga teskari teorema va ayirmali ko‘paytuvchilarga ajratish usullari bilan yechish.
Yangi so‘zlar
tenglamalar sistemasi · system of equationso‘rniga qo‘yish usuli · substitution methodViyet teoremasiga teskari teorema · converse of Vieta's theoremsistemaning yechimi · solution of a system
Tushuntirish

Ikki noma’lumli sistemaning yechimi — ikkala tenglamani bir vaqtda to‘g‘ri tenglikka aylantiradigan (x; y) sonlar juftligi. Agar tenglamalardan biri birinchi darajali bo‘lsa, undan bitta noma’lumni ikkinchisi orqali ifodalab, ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: bu bir noma’lumli kvadrat tenglamaga olib keladi. Agar sistema x + y = s, xy = p ko‘rinishida bo‘lsa, Viyet teoremasiga teskari teoremaga ko‘ra x va y sonlar z² − sz + p = 0 tenglamaning ildizlari bo‘ladi. x² − y² = a, x − y = b bo‘lsa, x² − y² = (x − y)(x + y) dan x + y = a : b ni topib, chiziqli sistemani yechamiz. Natijada ko‘pincha ikkita yechim chiqadi; har birini tenglamalarga qo‘yib tekshirish foydali. Bunday sistemalar tomonlari va yuzi ma’lum shakllar haqidagi masalalarda uchraydi.

Namunalar
x + y = 7, xy = 12: x va y — z² − 7z + 12 = 0 ning ildizlari, z₁ = 3, z₂ = 4. Javob: (3; 4), (4; 3).
x − y = 1, x² + y² = 25: x = y + 1, (y + 1)² + y² = 25, 2y² + 2y − 24 = 0, y² + y − 12 = 0, y₁ = 3, y₂ = −4; x₁ = 4, x₂ = −3. Javob: (4; 3), (−3; −4). Tekshirish: 16 + 9 = 25 va 9 + 16 = 25.
Sinfda faoliyat

«Yechimlar juftligi»: juftliklarda bir o‘quvchi x + y va xy ni belgilab sistema tuzadi (masalan, ikki son o‘ylab), ikkinchisi uni Viyet usuli bilan yechib, o‘ylangan sonlarni topadi.

Mashq
1
x + y = 9, xy = 14 sistemani yeching.
2
y = x + 2, x² + y² = 20 sistemani yeching.
3
x² − y² = 21, x + y = 7 sistemani yeching.
4
Nima uchun x + y = s, xy = p sistemaning yechimlari (a; b) va (b; a) juftlik ko‘rinishida chiqadi?