Darslar 14 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
14
Ikkinchi darajali tenglama qatnashgan eng sodda sistemalarni yechish
Darslik: 68–71-betlar
MaqsadIkkinchi darajali tenglama qatnashgan sodda sistemalarni o‘rniga qo‘yish, Viyet teoremasiga teskari teorema va ayirmali ko‘paytuvchilarga ajratish usullari bilan yechish.
Yangi so‘zlar
tenglamalar sistemasi · system of equationso‘rniga qo‘yish usuli · substitution methodViyet teoremasiga teskari teorema · converse of Vieta's theoremsistemaning yechimi · solution of a system
Tushuntirish
Ikki noma’lumli sistemaning yechimi — ikkala tenglamani bir vaqtda to‘g‘ri tenglikka aylantiradigan (x; y) sonlar juftligi. Agar tenglamalardan biri birinchi darajali bo‘lsa, undan bitta noma’lumni ikkinchisi orqali ifodalab, ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: bu bir noma’lumli kvadrat tenglamaga olib keladi. Agar sistema x + y = s, xy = p ko‘rinishida bo‘lsa, Viyet teoremasiga teskari teoremaga ko‘ra x va y sonlar z² − sz + p = 0 tenglamaning ildizlari bo‘ladi. x² − y² = a, x − y = b bo‘lsa, x² − y² = (x − y)(x + y) dan x + y = a : b ni topib, chiziqli sistemani yechamiz. Natijada ko‘pincha ikkita yechim chiqadi; har birini tenglamalarga qo‘yib tekshirish foydali. Bunday sistemalar tomonlari va yuzi ma’lum shakllar haqidagi masalalarda uchraydi.
Namunalar
x + y = 7, xy = 12: x va y — z² − 7z + 12 = 0 ning ildizlari, z₁ = 3, z₂ = 4. Javob: (3; 4), (4; 3).
«Yechimlar juftligi»: juftliklarda bir o‘quvchi x + y va xy ni belgilab sistema tuzadi (masalan, ikki son o‘ylab), ikkinchisi uni Viyet usuli bilan yechib, o‘ylangan sonlarni topadi.
Mashq
1
x + y = 9, xy = 14 sistemani yeching.
(2; 7), (7; 2)
2
y = x + 2, x² + y² = 20 sistemani yeching.
(2; 4), (−4; −2)
3
x² − y² = 21, x + y = 7 sistemani yeching.
(5; 2)
4
Nima uchun x + y = s, xy = p sistemaning yechimlari (a; b) va (b; a) juftlik ko‘rinishida chiqadi?
Chunki ikkala tenglama x va y ga nisbatan simmetrik: ularni almashtirsak sistema o‘zgarmaydi.