Sodda tengsizliklarni isbotlash
Tengsizlikni isbotlashning eng oddiy yo‘li — ta’rifdan foydalanish: A ≥ B ni isbotlash uchun A − B ≥ 0 ekanini ko‘rsatamiz, ko‘pincha to‘la kvadrat yordamida. Masalan, a² + b² − 2ab = (a − b)² ≥ 0, demak a² + b² ≥ 2ab. Ikkita musbat a va b sonning o‘rta arifmetigi (a + b) : 2, o‘rta geometrigi √(ab). Ular uchun (a + b) : 2 ≥ √(ab) tengsizligi o‘rinli, chunki ayirma (√a − √b)² : 2 ≥ 0; tenglik faqat a = b bo‘lganda. Bundan foydalanib, masalan, x > 0 uchun x + 1/x ≥ 2 ekanini va yig‘indisi o‘zgarmas bo‘lgan yoki ko‘paytmasi o‘zgarmas bo‘lgan ifodalarning eng kichik qiymatini topish mumkin. Yana bir usul — teskarisini faraz qilish: tengsizlik bajarilmasin deb faraz qilamiz va ziddiyatga kelamiz (masalan, kvadratning manfiy bo‘lishi), demak dastlabki tengsizlik to‘g‘ri.
Maktab saytiga kirganlar soni birinchi yili 3 marta, ikkinchi yili 12 marta ko‘paydi. Jami 3 · 12 = 36 marta. Teng yillik o‘sish koeffitsiyenti √36 = 6, o‘rta arifmetik (3 + 12) : 2 = 7,5 emas: bu o‘rta geometrik ≤ o‘rta arifmetik tengsizligining ko‘rinishi.
Moliya tahlilchisi o‘rtacha o‘sish sur’atini hisoblaydi, biolog populyatsiya o‘sishini baholaydi, jurnalist o‘sish haqidagi ma’lumotni to‘g‘ri ifodalaydi.
Ikki yil ketma-ket qiymat 5 marta va 20 marta oshdi deb faraz qiling: jami o‘sishni, teng yillik koeffitsiyentni va o‘rta arifmetikni toping; qaysi biri kichik?
«Isbot zanjiri»: sinf jamoalarga bo‘linadi; har bir jamoa a² + 9 ≥ 6a kabi tengsizlikni A − B ≥ 0 usulida isbotlaydi va tenglik qachon bo‘lishini aytadi. Yo‘l qo‘yilgan xatoni boshqa jamoa topadi.