☰ Mundarija · Algebra

Nuqtani koordinatalar boshi atrofida burish

Darslar 19 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
19

Nuqtani koordinatalar boshi atrofida burish

Darslik: 97–102-betlar
MaqsadBirlik aylana nuqtasini koordinatalar boshi atrofida burishni tushunish; burilgan nuqta koordinatalarini va bir nuqtaga mos burchaklarni topish.
Yangi so‘zlar
birlik aylana · unit circleburish · rotationsoat mili yo‘nalishiga qarama-qarshi · counterclockwiseto‘la aylanish · full turn
Tushuntirish

Markazi koordinatalar boshida va radiusi 1 bo‘lgan aylana birlik aylana deyiladi. P(1; 0) nuqtani α radian burchakka burish deganda nuqtani aylana bo‘ylab |α| uzunlikdagi yo‘lga surish tushuniladi: α > 0 bo‘lsa soat mili yo‘nalishiga qarama-qarshi, α < 0 bo‘lsa soat mili yo‘nalishida; α = 0 da nuqta joyida qoladi. Muhim burishlar: π/2 → (0; 1), π → (−1; 0), 3π/2 → (0; −1), 2π → (1; 0); −π/2 esa (0; −1) ni beradi. Birlik aylananing uzunligi 2π, shuning uchun to‘la aylanish 2π ga teng: α va α + 2πk (k — butun son) burchaklarga burishda bir xil nuqta hosil bo‘ladi. Demak, aylananing har bir nuqtasiga cheksiz ko‘p burchak mos keladi: α₀ + 2πk. Katta burchakni 2π ning butun karralisini ajratib soddalashtiramiz.

Namunalar
5π = π + 2 · 2π, shuning uchun 5π ga burishda π ga burishdagidek (−1; 0) nuqta chiqadi (ikkita to‘la aylanish va yarim aylana). −7π/2 = π/2 − 2 · 2π, demak (0; 1).
(0; −1) nuqtaga olib keluvchi barcha burchaklar: −π/2 + 2πk, k = 0, ±1, ±2, ... (ularga 3π/2 + 2πk ham teng).
Sinfda faoliyat

«Aylana bo‘ylab yurish»: yerga katta birlik aylana chiziladi; bir o‘quvchi P nuqtada turadi, sinf α ni aytadi (π/2, −π, 5π/2...) va u shu yo‘nalishda yurib, qaysi nuqtaga kelganini aytadi.

Mashq
1
P(1; 0) nuqtani π/2 ga burishda qaysi nuqta hosil bo‘ladi?
2
P(1; 0) ni 4π ga burishda qaysi nuqta hosil bo‘ladi?
3
P(1; 0) ni 7π/2 ga burishda qaysi nuqta hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun α va α + 2π ga burishda bir xil nuqta chiqadi?