☰ Mundarija · Algebra

Sonli xarakteristikalar

Darslar 39 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
39

Tasodifiy miqdorlarning sonli xarakteristikalari

Darslik: 206–212-betlar
MaqsadTanlanmaning moda, mediana, kenglik, o‘rtacha qiymat, matematik kutilma, dispersiya va o‘rtacha kvadrat chetlanishini hisoblash.
Yangi so‘zlar
matematik kutilma · expected valueo‘rtachadan chetlanish · deviation from the meandispersiya · varianceo‘rtacha kvadrat chetlanish · standard deviation
Tushuntirish

Bosh to‘plam — tasodifiy miqdorning barcha qiymatlari, tanlanma esa uning tanlab olingan qismi. Moda eng katta chastotali qiymat, mediana tartiblangan tanlanmaning o‘rtasidagi son (juft sonda o‘rtadagi ikkitaning o‘rta arifmetigi), kenglik esa eng katta va eng kichik qiymatlar ayirmasi. Ehtimolliklari p₁, ..., p_k bo‘lgan X ning matematik kutilmasi E = x₁p₁ + x₂p₂ + ... + x_kp_k. Qiymatning o‘rtacha X̄ dan chetlanishi x − X̄ bo‘lib, ularning yig‘indisi doim nolga teng; shu sababli ularning kvadratlarining o‘rta arifmetigi olinadi va u dispersiya D deyiladi: D = ((x₁ − X̄)² + ... + (x_n − X̄)²) : n. Dispersiya o‘lchamning kvadratiga ega, shuning uchun o‘rtacha kvadrat chetlanish σ = √D ishlatiladi: u X bilan bir xil o‘lchamga ega. Chastotali jadvalda har bir kvadrat o‘z chastotasiga ko‘paytirilib, chastotalar yig‘indisiga bo‘linadi.

Namunalar
Tanlanma 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 9: o‘rtacha 40 : 8 = 5; chetlanishlar kvadratlari 9, 1, 1, 1, 0, 0, 4, 16, yig‘indi 32; D = 32 : 8 = 4, σ = √4 = 2. Moda 4, mediana (4 + 5) : 2 = 4,5, kenglik 9 − 2 = 7.
X ning qiymatlari 1, 2, 4, ehtimolliklari 1/2, 1/4, 1/4: E = 1 · 1/2 + 2 · 1/4 + 4 · 1/4 = 1/2 + 1/2 + 1 = 2.
Sinfda faoliyat

«Qadam o‘lchamlari»: 8 nafar o‘quvchi bir xil masofani necha qadamda bosib o‘tganini yozadi; sinf birgalikda moda, mediana, o‘rtacha, kenglik va dispersiyani hisoblaydi.

Mashq
1
6, 8, 10, 12 tanlanmaning o‘rtachasini toping.
2
12, 3, 8, 5, 9 tanlanmaning medianasini toping.
3
1, 3, 5, 7 tanlanmaning dispersiyasini toping (o‘rtacha 4).
4
Nima uchun dispersiyada chetlanishlarning o‘zi emas, kvadratlari olinadi?