Tasodifiy miqdorlarning sonli xarakteristikalari
Bosh to‘plam — tasodifiy miqdorning barcha qiymatlari, tanlanma esa uning tanlab olingan qismi. Moda eng katta chastotali qiymat, mediana tartiblangan tanlanmaning o‘rtasidagi son (juft sonda o‘rtadagi ikkitaning o‘rta arifmetigi), kenglik esa eng katta va eng kichik qiymatlar ayirmasi. Ehtimolliklari p₁, ..., pk bo‘lgan X ning matematik kutilmasi E = x₁p₁ + x₂p₂ + ... + xkp_k. Qiymatning o‘rtacha X̄ dan chetlanishi x − X̄ bo‘lib, ularning yig‘indisi doim nolga teng; shu sababli ularning kvadratlarining o‘rta arifmetigi olinadi va u dispersiya D deyiladi: D = ((x₁ − X̄)² + ... + (xn − X̄)²) : n. Dispersiya o‘lchamning kvadratiga ega, shuning uchun o‘rtacha kvadrat chetlanish σ = √D ishlatiladi: u X bilan bir xil o‘lchamga ega. Chastotali jadvalda har bir kvadrat o‘z chastotasiga ko‘paytirilib, chastotalar yig‘indisiga bo‘linadi.
Besh o‘quvchining maktabga yo‘l vaqti 10, 12, 12, 14 va 52 daqiqa (oxirgisi yo‘lda uzoq kutib qolgan). O‘rtacha 20 daqiqa, moda va mediana esa 12 daqiqa. Odatiy vaqtni mediana yaxshiroq ko‘rsatadi, chunki bitta uzun yo‘l o‘rtachani oshiradi.
Statistik ma’lumotlarni bir-ikki son bilan ifodalaydi, sport tahlilchisi o‘yinchi natijalarining barqarorligini baholaydi, do‘kon menejeri odatiy kundalik xaridor sonini aniqlaydi.
Kitobingizning bir sahifasidagi dastlabki 7 ta so‘zning harflar sonini yozing va ularning o‘rtachasini, medianasini va modasini toping.
| x | 2 | 4 | 4 | 4 | 5 | 5 | 7 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| (x − 5)² | 9 | 1 | 1 | 1 | 0 | 0 | 4 | 16 |
«Qadam o‘lchamlari»: 8 nafar o‘quvchi bir xil masofani necha qadamda bosib o‘tganini yozadi; sinf birgalikda moda, mediana, o‘rtacha, kenglik va dispersiyani hisoblaydi.