ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Sonli xarakteristikalar

Darslar 39 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
39

Tasodifiy miqdorlarning sonli xarakteristikalari

Darslik: 206–212-betlar
MaqsadTanlanmaning moda, mediana, kenglik, o‘rtacha qiymat, matematik kutilma, dispersiya va o‘rtacha kvadrat chetlanishini hisoblash.
Yangi so‘zlar
matematik kutilma · expected valueo‘rtachadan chetlanish · deviation from the meandispersiya · varianceo‘rtacha kvadrat chetlanish · standard deviation
Tushuntirish

Bosh to‘plam — tasodifiy miqdorning barcha qiymatlari, tanlanma esa uning tanlab olingan qismi. Moda eng katta chastotali qiymat, mediana tartiblangan tanlanmaning o‘rtasidagi son (juft sonda o‘rtadagi ikkitaning o‘rta arifmetigi), kenglik esa eng katta va eng kichik qiymatlar ayirmasi. Ehtimolliklari p₁, ..., pk bo‘lgan X ning matematik kutilmasi E = x₁p₁ + x₂p₂ + ... + xkp_k. Qiymatning o‘rtacha X̄ dan chetlanishi x − X̄ bo‘lib, ularning yig‘indisi doim nolga teng; shu sababli ularning kvadratlarining o‘rta arifmetigi olinadi va u dispersiya D deyiladi: D = ((x₁ − X̄)² + ... + (xn − X̄)²) : n. Dispersiya o‘lchamning kvadratiga ega, shuning uchun o‘rtacha kvadrat chetlanish σ = √D ishlatiladi: u X bilan bir xil o‘lchamga ega. Chastotali jadvalda har bir kvadrat o‘z chastotasiga ko‘paytirilib, chastotalar yig‘indisiga bo‘linadi.

ƒFormula
x̄ = Σx : n, D = Σ(x − x̄)² : n, σ = √D
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Besh o‘quvchining maktabga yo‘l vaqti 10, 12, 12, 14 va 52 daqiqa (oxirgisi yo‘lda uzoq kutib qolgan). O‘rtacha 20 daqiqa, moda va mediana esa 12 daqiqa. Odatiy vaqtni mediana yaxshiroq ko‘rsatadi, chunki bitta uzun yo‘l o‘rtachani oshiradi.

Kim ishlatadi

Statistik ma’lumotlarni bir-ikki son bilan ifodalaydi, sport tahlilchisi o‘yinchi natijalarining barqarorligini baholaydi, do‘kon menejeri odatiy kundalik xaridor sonini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobingizning bir sahifasidagi dastlabki 7 ta so‘zning harflar sonini yozing va ularning o‘rtachasini, medianasini va modasini toping.

Namunalar
x̄ = 5, ΣD = 32, D = 4, σ = 2
x24445579
(x − 5)²911100416
Tanlanma 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 9: o‘rtacha 40 : 8 = 5; chetlanishlar kvadratlari 9, 1, 1, 1, 0, 0, 4, 16, yig‘indi 32; D = 32 : 8 = 4, σ = √4 = 2. Moda 4, mediana (4 + 5) : 2 = 4,5, kenglik 9 − 2 = 7.
X ning qiymatlari 1, 2, 4, ehtimolliklari 1/2, 1/4, 1/4: E = 1 · 1/2 + 2 · 1/4 + 4 · 1/4 = 1/2 + 1/2 + 1 = 2.
Sinfda faoliyat

«Qadam o‘lchamlari»: 8 nafar o‘quvchi bir xil masofani necha qadamda bosib o‘tganini yozadi; sinf birgalikda moda, mediana, o‘rtacha, kenglik va dispersiyani hisoblaydi.

Mashq
1
6, 8, 10, 12 tanlanmaning o‘rtachasini toping.
2
12, 3, 8, 5, 9 tanlanmaning medianasini toping.
3
1, 3, 5, 7 tanlanmaning dispersiyasini toping (o‘rtacha 4).
4
Nima uchun dispersiyada chetlanishlarning o‘zi emas, kvadratlari olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHisob-kitob va yozuvlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →