Darslar 6 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
6
Kvadrat funksiyaning grafigini yasash
Darslik: 18–23-betlar
MaqsadKvadrat funksiya grafigini reja bo‘yicha yasash va grafikdan funksiyaning xossalarini o‘qish; eng katta yoki eng kichik qiymatni topish.
Yangi so‘zlar
parabola uchi · vertex of a parabolafunksiyaning nollari · zeros of a functiono‘sish va kamayish oraliqlari · intervals of increase and decreaseeng katta (eng kichik) qiymat · greatest (smallest) value
Tushuntirish
y = ax² + bx + c ning grafigi quyidagi reja bo‘yicha yasaladi. 1) Uch: x₀ = −b : (2a), y₀ = y(x₀) topilib, (x₀; y₀) nuqta belgilanadi. 2) Uchdan Oy ga parallel simmetriya o‘qi o‘tkaziladi. 3) ax² + bx + c = 0 ni yechib, funksiyaning nollari (agar bor bo‘lsa) topiladi. 4) Simmetriya o‘qiga nisbatan simmetrik ikkita nuqta olinadi, masalan x = 0 va x = 2x₀ (ularda y = c). 5) Nuqtalar silliq egri chiziq bilan tutashtiriladi. Grafikdan funksiya ishorasi, o‘sish va kamayish oraliqlari o‘qiladi. a > 0 bo‘lsa funksiya x₀ da eng kichik qiymat y₀ ga, a < 0 bo‘lsa eng katta qiymat y₀ ga erishadi. Shu sababli «eng katta yuza», «eng katta ko‘paytma» kabi masalalar kvadrat funksiyaning uchini topishga keladi.
Uchini top→Simmetriya o‘qini chiz→Nollarini top→Simmetrik nuqtalar→Silliq chiziq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab ko‘rgazmasida chipta narxi p birlik bo‘lsa, taxminan 100 − 10p kishi keladi deb faraz qilaylik. Tushum T = p(100 − 10p) = −10p² + 100p, parabolaning uchi p = 5 da va T = 250. Narx na juda past, na juda baland bo‘lganda tushum eng katta bo‘ladi.
Kim ishlatadi
Tadbir tashkilotchisi chipta narxini tanlaydi, fermer ekin zichligini tanlaydi, kichik do‘kon egasi chegirma kattaligini baholaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Jadval tuzing: p = 1 dan 7 gacha p(80 − 10p) ni hisoblang va qiymatlar qanday o‘zgarishiga qarang: qaysi p da eng katta?
Namunalar
y = x² − 2x − 3: uch (1; −4); nollar x = −1 va x = 3; y(0) = y(2) = −3. Grafikdan: eng kichik qiymat −4 (x = 1 da); y < 0 bo‘ladi −1 < x < 3 da, y > 0 bo‘ladi x < −1 yoki x > 3 da; funksiya x ≤ 1 da kamayadi, x ≥ 1 da o‘sadi.
Perimetri 20 m bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchakning bir tomoni x m bo‘lsa, ikkinchisi 10 − x. Yuzi S = x(10 − x) = −x² + 10x. a = −1 < 0, x₀ = 5, S(5) = 25. Eng katta yuz 25 m² — bu tomoni 5 m bo‘lgan kvadrat.
Sinfda faoliyat
«Grafik ustaxonasi»: guruhlar bir xil funksiya (masalan y = x² − 6x + 8) grafigini besh qadam bo‘yicha yasaydi; har bir qadamni boshqa o‘quvchi bajaradi va oxirida guruhlar natijalarini solishtiradi.
Mashq
1
y = x² − 6x + 8 funksiyaning uchi va nollarini toping.
uch (3; −1); nollar x = 2 va x = 4
2
y = −x² + 2x + 3 funksiyaning eng katta qiymatini toping.
4
3
y = x² + 2x + 3 grafigi Ox o‘qini kesadimi?
Yo‘q: D = 4 − 12 = −8 < 0; parabola butunlay Ox dan yuqorida (eng kichik qiymat 2).
4
Yig‘indisi 12 ga teng ikki sonning ko‘paytmasi eng katta bo‘lishi uchun ular nechaga teng va ko‘paytma qancha?