Funksiyaning juftligi va toqligi
Agar aniqlanish sohasidagi istalgan x uchun y(−x) = y(x) bo‘lsa, funksiya juft deyiladi; uning grafigi Oy o‘qiga nisbatan simmetrik (masalan, y = x², y = |x|, y = x⁴). Agar istalgan x uchun y(−x) = −y(x) bo‘lsa, funksiya toq deyiladi; grafigi koordinatalar boshiga nisbatan simmetrik (masalan, y = x³, y = 1 : x). Funksiya juft ham, toq ham bo‘lmasligi mumkin, masalan y = 3x − 2. Juft yoki toq funksiyaning aniqlanish sohasi 0 ga nisbatan simmetrik bo‘lishi shart: x sohada bo‘lsa, −x ham sohada bo‘ladi. Shuning uchun y = √x juft ham, toq ham emas. Tekshirish uchun y(−x) ni hisoblab, y(x) va −y(x) bilan solishtiramiz. Grafikni yasashda x ≥ 0 uchun chizib, so‘ng juft funksiyani Oy ga, toq funksiyani koordinatalar boshiga nisbatan akslantiramiz.
| Funksiya | Shart | Grafik |
|---|---|---|
| juft | y(−x) = y(x) | Oy ga nisbatan simmetrik |
| toq | y(−x) = −y(x) | koordinatalar boshiga nisbatan simmetrik |
Simmetrik darvoza yoyining balandligi markazdan 1 m chapda ham, 1 m o‘ngda ham bir xil: balandlik — juft funksiya. Bolalar maydonchasidagi qiya turgan tebranma taxtada tayanch nuqtadan 1 m o‘ngdagi uchi qancha ko‘tarilsa, 1 m chapdagi uchi shuncha pasayadi: bu toq funksiya.
Rassom nusxani simmetriya o‘qiga nisbatan chizadi, me’mor yoy shaklini aks ettirib loyihalaydi, fizik tebranishlarni juft va toq qismlarga ajratadi.
A, B, M, R va T bosh harflarini qog‘ozga chizing va qaysilari vertikal chiziqqa nisbatan simmetrik ekanini aniqlang: bu juft funksiya grafigidagi simmetriyaning o‘zi.
«Ko‘zgu va burilish»: o‘quvchilar katakli qog‘ozga x ≥ 0 uchun bir nechta nuqtani belgilaydi; juftlikdagi sherigi bu nuqtalarni «juft» yoki «toq» qoidasi bilan x < 0 ga ko‘chiradi, so‘ng ikkalasi ham formula bilan tekshiradi.