ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Trigonometrik ayniyatlar

Darslar 23 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
23

Trigonometrik ayniyatlar

Darslik: 117–119-betlar
MaqsadTrigonometrik ayniyatlarni isbotlash va ifodalarni soddalashtirish usullarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ayniyat · identityayniyatni isbotlash · proving an identityjoiz qiymatlar · admissible valuessoddalashtirish · simplifying
Tushuntirish

Ayniyat — burchakning barcha joiz qiymatlarida, ya’ni ikkala qismi ma’noga ega bo‘ladigan barcha qiymatlarida to‘g‘ri bo‘ladigan tenglik. Ayniyatni isbotlashning asosiy yo‘llari: 1) chap qismini almashtirib o‘ng qismiga keltirish (yoki aksincha); 2) chap va o‘ng qismlar ayirmasi nolga tengligini ko‘rsatish; 3) ikkala qismini ham bir xil ifodaga keltirish. Almashtirishda quyidagilar ishlatiladi: sin²α + cos²α = 1; tg α = sin α : cos α; ctg α = cos α : sin α; 1 + tg²α = 1 : cos²α; 1 + ctg²α = 1 : sin²α. Foydali yo‘l — tg va ctg ni sin va cos orqali yozib, umumiy maxrajga keltirish. Ifodani soddalashtirishda ham xuddi shu formulalar qo‘llanadi, qisqa ko‘paytirish formulalari (a ± b)², a² − b² yordam beradi. Shart qo‘yilmagan bo‘lsa, joiz qiymatlarni izlab o‘tirmaymiz, lekin maxrajlar nolga teng bo‘lmasligini yodda tutamiz.

AyniyatFormula
1sin²α + cos²α = 1
2tg α = sin α : cos α, ctg α = cos α : sin α
31 + tg²α = 1 : cos²α
41 + ctg²α = 1 : sin²α
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Trigonometrik ayniyatlar do‘kon yoki ko‘chada kam uchraydi; ular boshqa narsani o‘rgatadi: murakkab ifodani qadam-baqadam soddalashtirish va har qadamni tekshirish. Dasturchi sekin formulani teng, ammo soddaroq formulaga almashtirsa, natija o‘zgarmaydi, hisob esa tezlashadi.

Kim ishlatadi

Grafika dasturchisi formulalarni soddalashtiradi, fizik to‘lqin tenglamalarini ixchamlaydi, o‘qituvchi o‘quvchi yechimining to‘g‘riligini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

(x + 3)² = x² + 9 ayniyatmi? Uni x = 0 va x = 1 da tekshiring: bitta mos kelmaydigan qiymat uni rad etadi.

Namunalar
sin α cos α (tg α + ctg α) = 1: sin α cos α (sin α : cos α + cos α : sin α) = sin²α + cos²α = 1.
tg α + ctg α = 1 : (sin α cos α): tg α + ctg α = sin α : cos α + cos α : sin α = (sin²α + cos²α) : (sin α cos α) = 1 : (sin α cos α).
Sinfda faoliyat

«Ayniyat tuzatuvchi»: doskada ataylab xato bilan yozilgan isbot beriladi; juftliklar xatoni topib, to‘g‘ri yo‘l bilan qayta yozadi.

Mashq
1
(sin α + cos α)² − 2 sin α cos α ni soddalashtiring.
2
cos α · tg α = sin α ekanini isbotlang.
3
3 sin² 20° + 3 cos² 20° ni hisoblang.
4
1 + ctg²α = 1 : sin²α ayniyatda nima uchun sin α ≠ 0 bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →