Trigonometrik ayniyatlar
Ayniyat — burchakning barcha joiz qiymatlarida, ya’ni ikkala qismi ma’noga ega bo‘ladigan barcha qiymatlarida to‘g‘ri bo‘ladigan tenglik. Ayniyatni isbotlashning asosiy yo‘llari: 1) chap qismini almashtirib o‘ng qismiga keltirish (yoki aksincha); 2) chap va o‘ng qismlar ayirmasi nolga tengligini ko‘rsatish; 3) ikkala qismini ham bir xil ifodaga keltirish. Almashtirishda quyidagilar ishlatiladi: sin²α + cos²α = 1; tg α = sin α : cos α; ctg α = cos α : sin α; 1 + tg²α = 1 : cos²α; 1 + ctg²α = 1 : sin²α. Foydali yo‘l — tg va ctg ni sin va cos orqali yozib, umumiy maxrajga keltirish. Ifodani soddalashtirishda ham xuddi shu formulalar qo‘llanadi, qisqa ko‘paytirish formulalari (a ± b)², a² − b² yordam beradi. Shart qo‘yilmagan bo‘lsa, joiz qiymatlarni izlab o‘tirmaymiz, lekin maxrajlar nolga teng bo‘lmasligini yodda tutamiz.
| Ayniyat | Formula |
|---|---|
| 1 | sin²α + cos²α = 1 |
| 2 | tg α = sin α : cos α, ctg α = cos α : sin α |
| 3 | 1 + tg²α = 1 : cos²α |
| 4 | 1 + ctg²α = 1 : sin²α |
Trigonometrik ayniyatlar do‘kon yoki ko‘chada kam uchraydi; ular boshqa narsani o‘rgatadi: murakkab ifodani qadam-baqadam soddalashtirish va har qadamni tekshirish. Dasturchi sekin formulani teng, ammo soddaroq formulaga almashtirsa, natija o‘zgarmaydi, hisob esa tezlashadi.
Grafika dasturchisi formulalarni soddalashtiradi, fizik to‘lqin tenglamalarini ixchamlaydi, o‘qituvchi o‘quvchi yechimining to‘g‘riligini tekshiradi.
(x + 3)² = x² + 9 ayniyatmi? Uni x = 0 va x = 1 da tekshiring: bitta mos kelmaydigan qiymat uni rad etadi.
«Ayniyat tuzatuvchi»: doskada ataylab xato bilan yozilgan isbot beriladi; juftliklar xatoni topib, to‘g‘ri yo‘l bilan qayta yozadi.