☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Buxoro xonligida davlat boshqaruvi va harbiy ish

Darslar 9–10 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
10

Buxoro xonligida harbiy ish

Darslik: 31–33-betlar
MaqsadBuxoro xonligi qo‘shinining tuzilishi, mansablari va qurol-yarog‘ini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qalb · centre of the armyilg‘or · advance guardto‘fangchi · musketeer (to‘fandoz)mingboshi · commander of a thousand
Tushuntirish

Xonlik qo‘shini asosan otliq va piyodalardan iborat bo‘lib, qalb (markaz), o‘ng va chap qanot, ilg‘or, manglay (avangard) va qorovul kabi qismlarga bo‘lingan. Oliy bosh qo‘mondon xon edi; qanotlar va qalbga ko‘pincha shayboniy sultonlar rahbarlik qilgan — 1512-yilda G‘ijduvon jangida qalbni Ubaydulla Sulton, o‘ng qanotni Shayboniyxonning o‘g‘li Muhammad Temur, chap qanotni Abu Said Sulton boshqargan. Askarlar o‘nboshi, ellikboshi, yuzboshi va mingboshi qo‘l ostida bo‘lingan; tavochi askar yig‘ish va ta’minotga, jevachi qurol-yarog‘ga, yasovul buyruqlarni yetkazishga, tug‘chi bayroqqa javob bergan. Asosiy qurol o‘q-yoy bo‘lib, undan tashqari nayza, qilich, bolta, qalqon, sovut va dubulg‘a ishlatilgan; XVI asrning o‘rtalaridan to‘fang (miltiq) muntazam qo‘llana boshladi, zambarak va manjaniqlardan esa qal’ani qamal qilishda foydalanishgan. Ashtarxoniylar davrida iqtisod pasayib ketgani sababli xonlik muntazam qo‘shinni saqlay olmadi.

Namunalar
Qo‘shin bo‘linishi: o‘nboshi → ellikboshi → yuzboshi → mingboshi.
1512, G‘ijduvon: markaz — Ubaydulla; o‘ng qanot — Muhammad Temur; chap qanot — Abu Said.
Sinfda faoliyat

«Jang tartibi»: qog‘ozda qalb, o‘ng va chap qanot, ilg‘or va qorovulni chizib, har biriga vazifasini yozing.

Mashq
1
Qo‘shin qanday qismlarga bo‘lingan va qalb nima?
2
Tavochi, jevachi va yasovul qanday ishlar bilan shug‘ullangan?
3
O‘q-yoy to‘fang paydo bo‘lgach ham nega muhim qurol bo‘lib qoldi?
4
Nega ashtarxoniylar davrida muntazam qo‘shin bo‘lmadi?