☰ Mundarija · Kimyo

Elektromanfiylik. Kovalent bog‘lanish

Darslar 14–15 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
15

Kimyoviy bog‘lanish turlari. Qutbli va qutbsiz kovalent bog‘lanish

Darslik: 66–70-betlar
MaqsadQutbsiz va qutbli kovalent bog‘lanishni, donor-akseptor mexanizmini va molekulalarning elektron hamda tuzilish formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
kovalent bog‘lanish · covalent bondqutbsiz va qutbli bog‘ · nonpolar and polar bondtuzilish (grafik) formula · structural formuladonor-akseptor bog‘ · donor–acceptor bond
Tushuntirish

Atomlar umumiy elektron juftlar orqali bog‘lansa, bunday bog‘lanish kovalent deyiladi. Bir xil atomlar (H₂, Cl₂, O₂, N₂) orasida umumiy juft o‘rtada turadi — bog‘ qutbsiz; elektromanfiyligi biroz farq qiladigan atomlar (HCl, H₂O, NH₃, CH₄) orasida juft NEM kattaroq atomga siljiydi — bog‘ qutbli, atomlarda qisman zaryadlar (δ⁺, δ⁻) paydo bo‘ladi. Har bir umumiy juftni bitta chiziq bilan yozamiz: H–H, O=O, N≡N, H–Cl; bunda umumiy juftlar soni elementning valentligiga teng. Donor-akseptor bog‘lanishda umumiy juftni bitta atom (donor) o‘zining taqsimlanmagan elektron jufti bilan beradi, ikkinchisi (akseptor) bo‘sh orbital beradi: NH₃ + H⁺ → NH₄⁺, H₂O + H⁺ → H₃O⁺. Hosil bo‘lgan bog‘ oddiy kovalent bog‘dan farq qilmaydi. Inert gazlar bir atomli, chunki ularning tashqi qavati tayyor.

Namunalar
Cl₂: har bir Cl da 7 ta tashqi elektron; 1 ta umumiy juft ikkalasiga ham 8 tadan beradi: Cl–Cl, qutbsiz bog‘. N₂: 3 ta umumiy juft, N≡N, azot III valentli.
NH₄⁺: ammiakdagi azot atomida bitta taqsimlanmagan juft bor, H⁺ da bo‘sh 1s orbital; N — donor, H⁺ — akseptor. Ammoniy ionida N to‘rt bog‘ hosil qiladi, oksidlanish darajasi –3 bo‘lib qoladi.
Sinfda faoliyat

«Juftlar o‘yini»: ikki rangli munchoq yoki qog‘oz doiralar bilan Cl₂, HCl, H₂O, N₂ modellarini yasang; umumiy juftlarni ip bilan bog‘lang va qutbli/qutbsizligini belgilang. Faqat qog‘oz, ip va munchoqlar.

Mashq
1
H₂, HCl, O₂, H₂S dan qaysilarida bog‘ qutbsiz?
2
N₂ molekulasida nechta umumiy elektron juft bor?
3
H₂S ning tuzilish formulasini yozing va bog‘ turini ayting.
4
NH₄⁺ ioni qanday mexanizm bilan hosil bo‘ladi? Donor va akseptorni ayting.