Kimyoviy bog‘lanish turlari. Qutbli va qutbsiz kovalent bog‘lanish
Atomlar umumiy elektron juftlar orqali bog‘lansa, bunday bog‘lanish kovalent deyiladi. Bir xil atomlar (H₂, Cl₂, O₂, N₂) orasida umumiy juft o‘rtada turadi — bog‘ qutbsiz; elektromanfiyligi biroz farq qiladigan atomlar (HCl, H₂O, NH₃, CH₄) orasida juft NEM kattaroq atomga siljiydi — bog‘ qutbli, atomlarda qisman zaryadlar (δ⁺, δ⁻) paydo bo‘ladi. Har bir umumiy juftni bitta chiziq bilan yozamiz: H–H, O=O, N≡N, H–Cl; bunda umumiy juftlar soni elementning valentligiga teng. Donor-akseptor bog‘lanishda umumiy juftni bitta atom (donor) o‘zining taqsimlanmagan elektron jufti bilan beradi, ikkinchisi (akseptor) bo‘sh orbital beradi: NH₃ + H⁺ → NH₄⁺, H₂O + H⁺ → H₃O⁺. Hosil bo‘lgan bog‘ oddiy kovalent bog‘dan farq qilmaydi. Inert gazlar bir atomli, chunki ularning tashqi qavati tayyor.
| Bog‘ | Misollar | Elektron juft |
|---|---|---|
| qutbsiz | H₂, Cl₂, O₂, N₂ | o‘rtada |
| qutbli | HCl, H₂O, NH₃, CH₄ | NEM katta atomga siljigan |
Suv molekulasi qutbli bo‘lgani uchun kranning ingichka oqimi elektrlangan plastik taroq tomon og‘adi. Suvning bir uchi ozgina musbat, ikkinchisi ozgina manfiy zaryadli, taroq esa bu uchlarni tortadi.
Kimyogarlar molekulaning qutbliligi bilan eruvchanlikni tushuntiradi, oziq-ovqat olimlari suv ushlab turish xossasini o‘rganadi, materialshunoslar qutbli plastmassalar yaratadi.
Bir tomchi oddiy suvni polietilen paket va toza oyna yoki likopcha ustiga qo‘ying va qaysi birida tomchi yumaloqroq turishini ko‘ring: qutbli suv oynaga yopishadi, polietilenda esa dumaloq bo‘lib turadi.
«Juftlar o‘yini»: ikki rangli munchoq yoki qog‘oz doiralar bilan Cl₂, HCl, H₂O, N₂ modellarini yasang; umumiy juftlarni ip bilan bog‘lang va qutbli/qutbsizligini belgilang. Faqat qog‘oz, ip va munchoqlar.