ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elektromanfiylik. Kovalent bog‘lanish

Darslar 14–15 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
15

Kimyoviy bog‘lanish turlari. Qutbli va qutbsiz kovalent bog‘lanish

Darslik: 66–70-betlar
MaqsadQutbsiz va qutbli kovalent bog‘lanishni, donor-akseptor mexanizmini va molekulalarning elektron hamda tuzilish formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
kovalent bog‘lanish · covalent bondqutbsiz va qutbli bog‘ · nonpolar and polar bondtuzilish (grafik) formula · structural formuladonor-akseptor bog‘ · donor–acceptor bond
Tushuntirish

Atomlar umumiy elektron juftlar orqali bog‘lansa, bunday bog‘lanish kovalent deyiladi. Bir xil atomlar (H₂, Cl₂, O₂, N₂) orasida umumiy juft o‘rtada turadi — bog‘ qutbsiz; elektromanfiyligi biroz farq qiladigan atomlar (HCl, H₂O, NH₃, CH₄) orasida juft NEM kattaroq atomga siljiydi — bog‘ qutbli, atomlarda qisman zaryadlar (δ⁺, δ⁻) paydo bo‘ladi. Har bir umumiy juftni bitta chiziq bilan yozamiz: H–H, O=O, N≡N, H–Cl; bunda umumiy juftlar soni elementning valentligiga teng. Donor-akseptor bog‘lanishda umumiy juftni bitta atom (donor) o‘zining taqsimlanmagan elektron jufti bilan beradi, ikkinchisi (akseptor) bo‘sh orbital beradi: NH₃ + H⁺ → NH₄⁺, H₂O + H⁺ → H₃O⁺. Hosil bo‘lgan bog‘ oddiy kovalent bog‘dan farq qilmaydi. Inert gazlar bir atomli, chunki ularning tashqi qavati tayyor.

Bog‘MisollarElektron juft
qutbsizH₂, Cl₂, O₂, N₂o‘rtada
qutbliHCl, H₂O, NH₃, CH₄NEM katta atomga siljigan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suv molekulasi qutbli bo‘lgani uchun kranning ingichka oqimi elektrlangan plastik taroq tomon og‘adi. Suvning bir uchi ozgina musbat, ikkinchisi ozgina manfiy zaryadli, taroq esa bu uchlarni tortadi.

Kim ishlatadi

Kimyogarlar molekulaning qutbliligi bilan eruvchanlikni tushuntiradi, oziq-ovqat olimlari suv ushlab turish xossasini o‘rganadi, materialshunoslar qutbli plastmassalar yaratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir tomchi oddiy suvni polietilen paket va toza oyna yoki likopcha ustiga qo‘ying va qaysi birida tomchi yumaloqroq turishini ko‘ring: qutbli suv oynaga yopishadi, polietilenda esa dumaloq bo‘lib turadi.

Namunalar
NN
Cl₂: har bir Cl da 7 ta tashqi elektron; 1 ta umumiy juft ikkalasiga ham 8 tadan beradi: Cl–Cl, qutbsiz bog‘. N₂: 3 ta umumiy juft, N≡N, azot III valentli.
NH3 + H+→NH4+
N — donor (juft), H⁺ — akseptor (bo‘sh orbital)
NH₄⁺: ammiakdagi azot atomida bitta taqsimlanmagan juft bor, H⁺ da bo‘sh 1s orbital; N — donor, H⁺ — akseptor. Ammoniy ionida N to‘rt bog‘ hosil qiladi, oksidlanish darajasi –3 bo‘lib qoladi.
Sinfda faoliyat

«Juftlar o‘yini»: ikki rangli munchoq yoki qog‘oz doiralar bilan Cl₂, HCl, H₂O, N₂ modellarini yasang; umumiy juftlarni ip bilan bog‘lang va qutbli/qutbsizligini belgilang. Faqat qog‘oz, ip va munchoqlar.

Mashq
1
H₂, HCl, O₂, H₂S dan qaysilarida bog‘ qutbsiz?
2
N₂ molekulasida nechta umumiy elektron juft bor?
3
H₂S ning tuzilish formulasini yozing va bog‘ turini ayting.
4
NH₄⁺ ioni qanday mexanizm bilan hosil bo‘ladi? Donor va akseptorni ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘simlik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →