ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Atom yadrosi tarkibi. Izotoplar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
7

Atom yadrosi tarkibi

Darslik: 32–35-betlar
MaqsadAtom yadrosining tarkibini (proton, neytron), elektronlar sonini va Rezerford modelini bilish; zarrachalar sonini hisoblash.
Yangi so‘zlar
proton · protonneytron · neutronyadro zaryadi Z · nuclear charge Zmassa soni A · mass number A
Tushuntirish

Atom g‘oyasi qadimda Demokrit tomonidan aytilgan; Ar-Roziy atomlar bo‘linadi va ularda bo‘shliq bor deb hisoblagan, Beruniy ham atom bo‘linuvchan ekanini yozgan. 1911-yilda E. Rezerford α-zarrachalarni juda yupqa metall plastinkadan o‘tkazib, ularning aksariyati to‘g‘ri o‘tib, juda ozi og‘ib yoki qaytib ketishini ko‘rdi va atomning planetar modelini taklif qildi: markazda musbat zaryadli yadro, uning atrofida manfiy zaryadli elektronlar harakatlanadi. Yadro protonlar (zaryad +1, massa ≈ 1 m.a.b.) va neytronlar (zaryadsiz, massa ≈ 1 m.a.b.) dan iborat; elektronning massasi protonnikidan taxminan 1836 marta kichik, zaryadi –1. Yadro zaryadi Z protonlar soniga va tartib raqamiga teng; atom neytral, shuning uchun elektronlar soni ham Z. Massa soni A = Z + N (N — neytronlar soni), u nisbiy atom massaga taxminan teng, shuning uchun N = A – Z.

Massa m.a.b. da
ProtonNeytronElektron
zaryad+10–1
massa≈ 1≈ 11/1836
joyiyadroyadroqavat
p⁺n⁰e⁻

Uglerod (C) · Z = 6

A = p + n = 12 → C-12 · neytronlar: 6

neytral atom

elektronlar qavatlarda: 2, 4

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Arxeologlar qadimiy yog‘och yoki suyakning yoshini uglerod-14 izotopi bilan aniqlaydi. Bu atomda 6 proton va 14 – 6 = 8 neytron bor; oddiy uglerodda esa 6 neytron. Izotop sekin parchalanadi va uning miqdori yoshdan dalolat beradi.

Kim ishlatadi

Arxeologlar topilmalarning yoshini aniqlaydi, yadro tibbiyoti shifokorlari izotopli belgilar bilan tekshiradi, geologlar tog‘ jinslarining yoshini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Davriy jadvaldan uchta element tanlab, tartib raqamini oling va nisbiy atom massasini yaxlitlab, neytronlar sonini hisoblang.

Namunalar
Na+112, 8, 1
Natriy: Z = 11, A = 23. Protonlar 11 ta, elektronlar 11 ta, neytronlar N = 23 – 11 = 12 ta.
Fe+262, 8, 14, 2
Temir: Z = 26, A = 56. N = 56 – 26 = 30. Yadro zaryadi +26, atom tashqarisida 26 ta elektron bor.
Sinfda faoliyat

«Atom modeli»: rangli qog‘oz yoki munchoqlardan yadro yasang (qizil — proton, ko‘k — neytron) va atrofiga elektronlarni yelimlang. Misol: ³¹P (15 ta proton, 16 ta neytron, 15 ta elektron). Faqat qog‘oz, yelim va munchoqlar ishlatiladi.

Mashq
1
Proton, neytron va elektron zaryadlari qanday?
2
Mis atomi (Z = 29, A = 64) yadrosida nechta neytron bor?
3
Neytral kalsiy atomida (Z = 20) nechta elektron bor?
4
Nima uchun atom massasining deyarli hammasi yadroda to‘plangan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar uchun chaqmoq o‘lchagichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →