Atom yadrosi tarkibi
Atom g‘oyasi qadimda Demokrit tomonidan aytilgan; Ar-Roziy atomlar bo‘linadi va ularda bo‘shliq bor deb hisoblagan, Beruniy ham atom bo‘linuvchan ekanini yozgan. 1911-yilda E. Rezerford α-zarrachalarni juda yupqa metall plastinkadan o‘tkazib, ularning aksariyati to‘g‘ri o‘tib, juda ozi og‘ib yoki qaytib ketishini ko‘rdi va atomning planetar modelini taklif qildi: markazda musbat zaryadli yadro, uning atrofida manfiy zaryadli elektronlar harakatlanadi. Yadro protonlar (zaryad +1, massa ≈ 1 m.a.b.) va neytronlar (zaryadsiz, massa ≈ 1 m.a.b.) dan iborat; elektronning massasi protonnikidan taxminan 1836 marta kichik, zaryadi –1. Yadro zaryadi Z protonlar soniga va tartib raqamiga teng; atom neytral, shuning uchun elektronlar soni ham Z. Massa soni A = Z + N (N — neytronlar soni), u nisbiy atom massaga taxminan teng, shuning uchun N = A – Z.
| Proton | Neytron | Elektron | |
|---|---|---|---|
| zaryad | +1 | 0 | –1 |
| massa | ≈ 1 | ≈ 1 | 1/1836 |
| joyi | yadro | yadro | qavat |
Uglerod (C) · Z = 6
A = p + n = 12 → C-12 · neytronlar: 6
neytral atom
elektronlar qavatlarda: 2, 4
Arxeologlar qadimiy yog‘och yoki suyakning yoshini uglerod-14 izotopi bilan aniqlaydi. Bu atomda 6 proton va 14 – 6 = 8 neytron bor; oddiy uglerodda esa 6 neytron. Izotop sekin parchalanadi va uning miqdori yoshdan dalolat beradi.
Arxeologlar topilmalarning yoshini aniqlaydi, yadro tibbiyoti shifokorlari izotopli belgilar bilan tekshiradi, geologlar tog‘ jinslarining yoshini hisoblaydi.
Davriy jadvaldan uchta element tanlab, tartib raqamini oling va nisbiy atom massasini yaxlitlab, neytronlar sonini hisoblang.
«Atom modeli»: rangli qog‘oz yoki munchoqlardan yadro yasang (qizil — proton, ko‘k — neytron) va atrofiga elektronlarni yelimlang. Misol: ³¹P (15 ta proton, 16 ta neytron, 15 ta elektron). Faqat qog‘oz, yelim va munchoqlar ishlatiladi.