ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Biogen elementlar

Darslar 48 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
48

Biogen elementlar va ularning tirik organizmlardagi ahamiyati

Darslik: 193–197-betlar
MaqsadBiogen elementlar, makro- va mikrobiogen elementlar tushunchasini, ularning tirik organizmlardagi rolini va yetishmovchilik oqibatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
biogen element · biogenic elementmakrobiogen element · macrobiogenic elementmikrobiogen element · microbiogenic elementyetishmovchilik kasalligi · deficiency disease
Tushuntirish

Tirik organizm tarkibiga kiruvchi va hayot uchun zarur elementlar biogen elementlar deyiladi. Yer po‘stlog‘ining asosiy qismi O, Si, Al, Fe, Ca, Na, K va Mg dan iborat, lekin hayot asosini uglerod tashkil etadi. Inson tanasining massasi bo‘yicha taxminan 65 % kislorod, 18 % uglerod, 10 % vodorod, 3 % azot, shuningdek kalsiy va fosfor bor; ular makrobiogen elementlar. Organizmda juda oz (0,01 % dan kam) uchraydigan, lekin zarur elementlar mikrobiogen yoki mikroelementlar deyiladi: Fe, Zn, Cu, Mn, Co, Mo, I, F va boshqalar. Temir qondagi gemoglobin tarkibida kislorod tashiydi, yetishmasa kamqonlik paydo bo‘ladi; yod qalqonsimon bez gormonlariga kiradi, yetishmasa buqoq rivojlanadi; ftor tish emali va suyak mustahkamligi uchun kerak; kalsiy tanadagi miqdorining taxminan 99 % i suyak va tishlarda; kobalt vitamin B₁₂ tarkibida. O‘simliklarda temir yetishmasa barglar sarg‘ayadi, rux yetishmasa barglar mayda bo‘ladi, bor, mis va molibden hosildorlikka ta’sir qiladi. Mikroelementlar ham me’yorida foydali, ortiqchasi zaharli; muvozanatli ovqatlanish ularni yetarli beradi. Vitamin va mineral qo‘shimchalarni faqat shifokor maslahati bilan ichish kerak.

0204060806518103OCHNInson tanasida, massa %
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sut mahsulotlari, loviya, bargli sabzavotlar va yong‘oq turli elementlarni beradi: kalsiy suyakka, temir qonga, magniy mushaklarga kerak. Xilma-xil ovqatlanish tanani barcha biogen elementlar bilan ta’minlaydi.

Kim ishlatadi

Dietologlar ratsionni element yetishmovchiligiga qarab tuzadi, shifokorlar qon tahlilidan temir yetishmovchiligini aniqlaydi, agronomlar o‘simlik tarkibini yaxshilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi ovqatda likopchada nechta rang borligini sanang: rang-barang taom odatda ko‘proq xil element va vitaminlarni beradi.

Namunalar
ƒFormula
60 · 65 : 100 = 39
O: 39 kg; C: 60 · 18 : 100 = 10,8 kg
60 kg massali odamda kislorod 60·65 : 100 = 39 kg, uglerod 60·18 : 100 = 10,8 kg. Tanadagi 1200 g kalsiyning 99 % i suyakda: 1200·99 : 100 = 1188 g.
ƒFormula
5 · 40 = 200
5 g tuz · 40 mkg/g = 200 mkg yod
Yodlangan tuzda 1 g tuzda 40 mkg yod bo‘lsa, kuniga 5 g tuz bilan 5·40 = 200 mkg yod olinadi (kattalar uchun tavsiya taxminan 150 mkg). Yod yetishmovchiligini tuz yodlash bilan kamaytirish mumkin.
Sinfda faoliyat

«Tanam kimyosi»: tana silueti chizing va unga makro va mikroelementlarni, funksiyasi bilan yozing (suyak — Ca, P; qon — Fe; qalqonsimon bez — I; tish — F, Ca). Ro‘yxatdan 3 ta yetishmovchilik kasalligini va ularning oldini olish ovqatlarini yozing (sut, baliq, go‘sht, yodlangan tuz). Hech narsa ichilmaydi yoki tatib ko‘rilmaydi.

Mashq
1
Makrobiogen va mikrobiogen elementlarning farqini ayting; ikkitadan misol.
2
Temir, yod va ftorning organizmdagi vazifasi?
3
50 kg massali bolada 18 % uglerod bo‘lsa, uglerod massasi qancha?
4
Nima uchun mikroelementlar ham ortiqcha bo‘lsa zararli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektromagnitli metall saralagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →