☰ Mundarija · Kimyo

Davriy sistema: davrlar va guruhlar

Darslar 6 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
6

Kimyoviy elementlar davriy sistemasi

Darslik: 30–31-betlar
MaqsadDavriy sistemaning tuzilishini (davrlar, qatorlar, guruhlar, bosh va qo‘shimcha guruhchalar) va ularda xossalar o‘zgarishini bilish.
Yangi so‘zlar
davr · periodguruh · groupbosh guruhcha · main subgroupqo‘shimcha guruhcha · side subgroup
Tushuntirish

Davriy sistemada elementlar gorizontal qatorlarda — davrlarda va vertikal ustunlarda — guruhlarda joylashgan. Jami 7 ta davr bor: 1-, 2-, 3-davrlar kichik (bitta qatordan iborat, 2, 8 va 8 ta element), 4–7-davrlar katta (ikkitadan qator; 18, 18, 32, 32 ta element). Har bir davr ishqoriy metalldan boshlanib inert gaz bilan tugaydi (birinchi davr H dan He gacha). Guruhlar 8 ta bo‘lib, rim raqamlari bilan belgilanadi va har biri bosh hamda qo‘shimcha guruhchaga bo‘linadi: masalan, I guruhning bosh guruhchasida Li, Na, K, qo‘shimcha guruhchasida Cu, Ag, Au turadi. Bosh guruhchada tashqi qavatdagi elektronlar soni va kislorodga nisbatan yuqori valentlik guruh raqamiga teng (O va F dan tashqari). Davrda chapdan o‘ngga metallik xossa susayadi, bosh guruhchada yuqoridan pastga esa kuchayadi; shu sababli eng kuchli metallmas — ftor, eng faol metallar esa jadvalning chap pastki qismida (fransiy, seziy).

Namunalar
Kalsiy Ca: 4-davr, II guruh bosh guruhchasi; tashqi qavatida 2 ta elektron, yuqori oksidi CaO (II valentli). Xlor Cl: 3-davr, VII guruh bosh guruhchasi, tashqi qavatida 7 ta elektron.
Davrlardagi elementlar soni: 2 + 8 + 8 + 18 + 18 + 32 + 32 = 118 — hozir ma’lum elementlar soni.
Sinfda faoliyat

«Jadvalda sayohat»: o‘qituvchi koordinatalarni aytadi («3-davr, VI guruh, bosh guruhcha»), o‘quvchilar elementni topadi (S). Devordagi davriy jadval bilan ishlanadi.

Mashq
1
Nechta kichik va nechta katta davr bor?
2
Davriy sistemadagi elementlar sonini davrlar bo‘yicha hisoblab toping.
3
4-davr, V guruh bosh guruhchasidagi element va uning yuqori oksidi?
4
Nima uchun ftor eng kuchli metallmas hisoblanadi?