4-amaliy ish. «Azot guruhchasi» elementlari mavzusiga oid tajribaviy masalalar yechish
Bu amaliy ishda to‘rtta turdagi masala ko‘riladi. 1) Mis(II) nitrat Cu(NO₃)₂ ni CuO, Cu(OH)₂ yoki (CuOH)₂CO₃ ga HNO₃ ta’sir ettirib olish: CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O; Cu(OH)₂ + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2H₂O; (CuOH)₂CO₃ + 4HNO₃ → 2Cu(NO₃)₂ + CO₂ + 3H₂O. Eritma bug‘latilib, tuz kristallanadi. 2) Ammoniyli o‘g‘itlarni ohakli (ishqoriy) tuproqqa solib bo‘lmaydi: NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O, azot ammiak holida havoga chiqib ketadi va o‘g‘it foydasiz bo‘ladi. 3) Na₂SO₄, NH₄NO₃ va NaCl tuzlarini ajratish: BaCl₂ faqat Na₂SO₄ da oq BaSO₄ beradi; AgNO₃ faqat NaCl da oq AgCl beradi; NaOH bilan qizdirilganda NH₄NO₃ dan ammiak ajraladi (namlangan qizil lakmus ko‘karadi). 4) H₃PO₄, H₂SO₄ va HCl ni ajratish: BaCl₂ faqat H₂SO₄ da cho‘kma beradi; AgNO₃ ishqor bilan neytrallangan H₃PO₄ eritmasida sariq Ag₃PO₄, HCl da oq AgCl beradi. Tajribalar o‘qituvchi nazoratida, ko‘zoynak va qo‘lqopda, oz miqdorda o‘tkaziladi: kislotalar teriga tegmaydi, gaz hidlanmaydi, bariy va nitrat tuzlari ichilmaydi, qizdirish faqat ruxsat bilan. Bu darsda siz reja, jadval va tenglamalarni tayyorlaysiz.
Fermer ta’minotchisining qoplari yorlig‘i o‘chib ketgan. Texnik taxmin qilmaydi, aniq reja tuzadi: avval ko‘rinishi, keyin eruvchanligi, so‘ng ion tekshiruvi; har bir qadam variantlarning bir qismini chiqarib tashlaydi.
Laboratoriya tahlilchilari noma’lum namunani bosqichma-bosqich aniqlaydi, sifat nazoratchilari mahsulot nomi to‘g‘riligini tekshiradi, dehqonlar o‘g‘itni to‘g‘ri tanlaydi.
Do‘stingiz bilan o‘yin o‘ynang: xonadagi biror buyumni o‘ylang, do‘stingiz «ha/yo‘q» savollar bersin; har bir javob nechta variantni chiqarib tashlaganini sanang.
| Na₂SO₄ | NH₄NO₃ | NaCl |
|---|---|---|
| BaCl₂ | NaOH + qizdirish | AgNO₃ |
| oq cho‘kma | NH₃ (lakmus ko‘karadi) | oq cho‘kma |
«Ajratish daraxti»: har bir masala uchun daraxt-sxema chizing: noma’lum 3 modda → 1-reaktiv (kim ajraladi) → 2-reaktiv → natija. Qog‘oz yoki kartochkalarda ishlang. Moddalarni sinab ko‘rish yoki hidlash qat’iyan man etiladi; real tajriba faqat sinfda o‘qituvchi bilan.