ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

4-amaliy ish: azot guruhchasi

Darslar 45 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
45

4-amaliy ish. «Azot guruhchasi» elementlari mavzusiga oid tajribaviy masalalar yechish

Darslik: 184-bet
Maqsad«Azot guruhchasi» mavzusi bo‘yicha tajribaviy masalalarni o‘qituvchi rahbarligida rejalash: ammiak olish, mis(II) nitrat olish, tuz va kislotalarni aniqlash.
Yangi so‘zlar
tajribaviy masala · experimental problemaniqlash rejasi · identification planammoniyli o‘g‘it · ammonium fertilizerkislota qoldig‘i ioni · acid residue ion
Tushuntirish

Bu amaliy ishda to‘rtta turdagi masala ko‘riladi. 1) Mis(II) nitrat Cu(NO₃)₂ ni CuO, Cu(OH)₂ yoki (CuOH)₂CO₃ ga HNO₃ ta’sir ettirib olish: CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O; Cu(OH)₂ + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2H₂O; (CuOH)₂CO₃ + 4HNO₃ → 2Cu(NO₃)₂ + CO₂ + 3H₂O. Eritma bug‘latilib, tuz kristallanadi. 2) Ammoniyli o‘g‘itlarni ohakli (ishqoriy) tuproqqa solib bo‘lmaydi: NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O, azot ammiak holida havoga chiqib ketadi va o‘g‘it foydasiz bo‘ladi. 3) Na₂SO₄, NH₄NO₃ va NaCl tuzlarini ajratish: BaCl₂ faqat Na₂SO₄ da oq BaSO₄ beradi; AgNO₃ faqat NaCl da oq AgCl beradi; NaOH bilan qizdirilganda NH₄NO₃ dan ammiak ajraladi (namlangan qizil lakmus ko‘karadi). 4) H₃PO₄, H₂SO₄ va HCl ni ajratish: BaCl₂ faqat H₂SO₄ da cho‘kma beradi; AgNO₃ ishqor bilan neytrallangan H₃PO₄ eritmasida sariq Ag₃PO₄, HCl da oq AgCl beradi. Tajribalar o‘qituvchi nazoratida, ko‘zoynak va qo‘lqopda, oz miqdorda o‘tkaziladi: kislotalar teriga tegmaydi, gaz hidlanmaydi, bariy va nitrat tuzlari ichilmaydi, qizdirish faqat ruxsat bilan. Bu darsda siz reja, jadval va tenglamalarni tayyorlaysiz.

!Xavfsizlik qoidalari
Ko‘zoynak va qo‘lqop; faqat o‘qituvchi nazoratida, oz miqdorda; kislota teriga tegmasin; gazlarni hidlamang; bariy va nitrat tuzlarini ichmang; qizdirish faqat ruxsat bilan.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fermer ta’minotchisining qoplari yorlig‘i o‘chib ketgan. Texnik taxmin qilmaydi, aniq reja tuzadi: avval ko‘rinishi, keyin eruvchanligi, so‘ng ion tekshiruvi; har bir qadam variantlarning bir qismini chiqarib tashlaydi.

Kim ishlatadi

Laboratoriya tahlilchilari noma’lum namunani bosqichma-bosqich aniqlaydi, sifat nazoratchilari mahsulot nomi to‘g‘riligini tekshiradi, dehqonlar o‘g‘itni to‘g‘ri tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz bilan o‘yin o‘ynang: xonadagi biror buyumni o‘ylang, do‘stingiz «ha/yo‘q» savollar bersin; har bir javob nechta variantni chiqarib tashlaganini sanang.

Namunalar
CuO + 2HNO3→Cu(NO3)2 + H2O
80 g CuO → 188 g Cu(NO₃)₂
CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O: 80 g (1 mol) CuO dan 188 g Cu(NO₃)₂; 160 g (2 mol) dan 376 g tuz, bunga 2·2 = 4 mol, ya’ni 252 g HNO₃ kerak.
Reaktiv (yuqori qator) va natija (pastki qator)
Na₂SO₄NH₄NO₃NaCl
BaCl₂NaOH + qizdirishAgNO₃
oq cho‘kmaNH₃ (lakmus ko‘karadi)oq cho‘kma
Ajratish jadvali: BaCl₂ → Na₂SO₄ da oq cho‘kma; AgNO₃ → NaCl da oq cho‘kma; NaOH + qizdirish → NH₄NO₃ da ammiak (indikator qog‘ozi ko‘karadi). Uch tuzning hammasi shu uch sinov bilan bir ma’noli ajraladi.
Sinfda faoliyat

«Ajratish daraxti»: har bir masala uchun daraxt-sxema chizing: noma’lum 3 modda → 1-reaktiv (kim ajraladi) → 2-reaktiv → natija. Qog‘oz yoki kartochkalarda ishlang. Moddalarni sinab ko‘rish yoki hidlash qat’iyan man etiladi; real tajriba faqat sinfda o‘qituvchi bilan.

Mashq
1
Nima uchun ammoniy sulfat ohakli tuproqqa solinmaydi?
2
H₂SO₄ va HCl ni qaysi reaktiv ajratadi? Natija?
3
160 g CuO (M = 80) dan necha gramm Cu(NO₃)₂ (M = 188) olinadi?
4
Nima uchun NH₄NO₃ ni NaOH bilan sinaganda ham ammiakni hidlamaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBobo-buvilar uchun kitobchaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →