Azot
V guruh bosh guruhchasida azot N, fosfor P, mishyak As, surma Sb va vismut Bi bor; tashqi qavatda 5 ta elektron (ns²np³). Ular elektronlar biriktirib –3 darajasini, elektron berib +5 gacha darajalarni ko‘rsatadi. Azotning ikkinchi qavatida d-orbital yo‘q, shuning uchun uning eng yuqori valentligi IV. Azot molekulasi N₂ da ikki atom uchta umumiy juft bilan bog‘langan (N≡N), bog‘ qutbsiz va juda mustahkam, shu sababli azot oddiy sharoitda inert. Havoda hajm bo‘yicha 78 % (massa bo‘yicha taxminan 75,5 %) azot bor; birikmalarda Chili selitrasi NaNO₃, tuproq nitratlari va oqsillar tarkibida uchraydi. Sanoatda azot suyuq havoni sekin bug‘latib olinadi: azot –196 °C da, kislorod –183 °C da qaynaydi, shuning uchun azot birinchi uchib chiqadi. Rangsiz, hidsiz gaz, suvda deyarli erimaydi. Yuqori haroratda (chaqmoq, elektr yoyi) kislorod bilan NO beradi: N₂ + O₂ ⇌ 2NO – Q; katalizator, bosim va haroratda vodorod bilan ammiak: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q. Litiy bilan oddiy sharoitda (6Li + N₂ → 2Li₃N), magniy bilan qizdirilganda nitrid beradi: 3Mg + N₂ → Mg₃N₂.
Hali tenglashmagan — atomlar soni teng emas: N: 2 ≠ 1 · H: 2 ≠ 3
Dehqonlar yer maydoniga beda yoki loviya ekadi. Ularning ildizidagi bakteriyalar havodagi azotni o‘simlik o‘zlashtira oladigan birikmalarga aylantiradi, shuning uchun tuproq azotga boyiydi.
Agronomlar almashlab ekish rejasini tuzadi, o‘g‘it kimyogarlari azotli moddalar ishlab chiqaradi, tibbiyot xodimlari suyuq azot bilan muolaja qiladi.
Loviya yoki no‘xat ildizidagi kichik tuguncha bakteriyalarning rasmini darslikdan yoki rasmdan toping va bu qanday ishlashini bir jumlada yozing.
«Havo doirasi»: aylana chizing va uni havo tarkibiga mos bo‘ling: azot 78 %, kislorod 21 %, boshqa gazlar 1 %. 360° dan sektor burchaklarini hisoblang va rangli chizing. Azot haqida 3 ta fakt yozing. Faqat qog‘oz va qalam.