ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Azot. Ammiak va ammoniy tuzlari

Darslar 38–39 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
38

Azot

Darslik: 157–158-betlar
MaqsadAzot guruhchasi elementlarining umumiy tavsifi va azotning tuzilishi, tabiatda uchrashi, olinishi hamda xossalarini bilish.
Yangi so‘zlar
azot guruhchasi · nitrogen subgroupnofaollik · inertnesssuyuq havo · liquid airnitrid · nitride
Tushuntirish

V guruh bosh guruhchasida azot N, fosfor P, mishyak As, surma Sb va vismut Bi bor; tashqi qavatda 5 ta elektron (ns²np³). Ular elektronlar biriktirib –3 darajasini, elektron berib +5 gacha darajalarni ko‘rsatadi. Azotning ikkinchi qavatida d-orbital yo‘q, shuning uchun uning eng yuqori valentligi IV. Azot molekulasi N₂ da ikki atom uchta umumiy juft bilan bog‘langan (N≡N), bog‘ qutbsiz va juda mustahkam, shu sababli azot oddiy sharoitda inert. Havoda hajm bo‘yicha 78 % (massa bo‘yicha taxminan 75,5 %) azot bor; birikmalarda Chili selitrasi NaNO₃, tuproq nitratlari va oqsillar tarkibida uchraydi. Sanoatda azot suyuq havoni sekin bug‘latib olinadi: azot –196 °C da, kislorod –183 °C da qaynaydi, shuning uchun azot birinchi uchib chiqadi. Rangsiz, hidsiz gaz, suvda deyarli erimaydi. Yuqori haroratda (chaqmoq, elektr yoyi) kislorod bilan NO beradi: N₂ + O₂ ⇌ 2NO – Q; katalizator, bosim va haroratda vodorod bilan ammiak: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q. Litiy bilan oddiy sharoitda (6Li + N₂ → 2Li₃N), magniy bilan qizdirilganda nitrid beradi: 3Mg + N₂ → Mg₃N₂.

1s22s22p3N
N₂ + H₂ → NH₃N21H23

Hali tenglashmagan — atomlar soni teng emas: N: 2 ≠ 1 · H: 2 ≠ 3

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dehqonlar yer maydoniga beda yoki loviya ekadi. Ularning ildizidagi bakteriyalar havodagi azotni o‘simlik o‘zlashtira oladigan birikmalarga aylantiradi, shuning uchun tuproq azotga boyiydi.

Kim ishlatadi

Agronomlar almashlab ekish rejasini tuzadi, o‘g‘it kimyogarlari azotli moddalar ishlab chiqaradi, tibbiyot xodimlari suyuq azot bilan muolaja qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Loviya yoki no‘xat ildizidagi kichik tuguncha bakteriyalarning rasmini darslikdan yoki rasmdan toping va bu qanday ishlashini bir jumlada yozing.

Namunalar
ƒFormula
V(N₂) = 200 · 78 : 100 = 156 l
ρ(N₂) = 28 : 22,4 = 1,25 g/l; D(H₂) = 28 : 2 = 14
200 l havoda hajm bo‘yicha 200·78 : 100 = 156 l azot bor. N₂ ning vodorodga nisbatan zichligi 28 : 2 = 14; ρ(N₂) = 28 : 22,4 = 1,25 g/l.
3Mg + N2t°→Mg3N2
72 g + 28 g → 100 g
3Mg + N₂ → Mg₃N₂: 72 g (3 mol) Mg 28 g (1 mol) N₂ bilan birikadi; 144 g Mg uchun 56 g N₂ kerak. Mg⁰ – 2e⁻ → Mg²⁺ | 3, N₂⁰ + 6e⁻ → 2N³⁻ | 1.
Sinfda faoliyat

«Havo doirasi»: aylana chizing va uni havo tarkibiga mos bo‘ling: azot 78 %, kislorod 21 %, boshqa gazlar 1 %. 360° dan sektor burchaklarini hisoblang va rangli chizing. Azot haqida 3 ta fakt yozing. Faqat qog‘oz va qalam.

Mashq
1
Azot guruhchasi elementlarini sanang. Tashqi qavatda nechta elektron bor?
2
Sanoatda azot qanday olinadi?
3
10 l N₂ bilan reaksiyaga kirishadigan H₂ hajmi (N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, bir xil sharoit)?
4
Nima uchun azot kimyoviy jihatdan inert?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStend ramkasi zangga qarshiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →