Kimyoviy elementlarning davriy qonuni
1869-yilda D.I. Mendeleyev elementlarni atom massasi ortib borish tartibida joylashtirib, ularning xossalari muayyan oraliqdan keyin takrorlanishini payqadi va davriy qonunni ta’riflab berdi. Ungacha Debereyner (triadalar), Shankurtua (silindrsimon jadval), Nyulends (oktavalar), Meyer kabi olimlar ham elementlar orasidagi bog‘liqlikni izlagan edi. Uchinchi davrni Na dan Cl gacha kuzatsak, yuqori oksid valentligi I dan VII gacha ortadi (Na₂O, MgO, Al₂O₃, SiO₂, P₂O₅, SO₃, Cl₂O₇), metallik xossa susayib, metallmaslik kuchayadi va argon inert gaz bilan davr tugaydi; keyingi element K yana ishqoriy metall. Argon (Aᵣ ≈ 40) kaliydan (Aᵣ ≈ 39) og‘ir, lekin xossalariga ko‘ra argon oldin turishi kerak edi; bu elementlar xossasi atom massasiga emas, yadro zaryadiga bog‘liq ekanini ko‘rsatdi. Hozirgi ta’rif: elementlarning va ular hosil qilgan oddiy hamda murakkab moddalarning xossalari atom yadrosi zaryadiga davriy bog‘liq. Tartib raqami yadrodagi protonlar soniga teng.
| Element | Yuqori oksid | Valentlik |
|---|---|---|
| Na | Na₂O | I |
| Mg | MgO | II |
| Al | Al₂O₃ | III |
| Si | SiO₂ | IV |
| P | P₂O₅ | V |
| S | SO₃ | VI |
| Cl | Cl₂O₇ | VII |
Maktab dars jadvali haftalik takrorlanadi: dushanbadan keyin yana dushanba keladi. Jadvalning bir katagi bo‘sh qolsa, qonuniyatdan u yerga nima tushishini taxmin qilish mumkin. Kimyogarlar ham elementlar jadvalidagi bo‘sh joylarni shunday topgan.
Kimyogarlar yangi elementlarning xossalarini jadvaldan oldindan taxmin qiladi, materialshunoslar yangi qotishmalarni qonuniyat asosida izlaydi, ma’lumotlar tahlilchilari takrorlanishlarni topadi.
Atrofingizdagi takrorlanuvchi qonuniyatni toping (hafta kunlari, parket naqshi) va uning yigirmanchi hadini oldindan ayting.
«Davriylik zanjiri»: 1 dan 18 gacha raqamli kartochkalarga H, He, Li ... Ar yozing, ularni 8 tadan qator qilib joylang va ishqoriy metallar bir ustunga tushishini kuzating. Faqat qog‘oz bilan ishlanadi.