ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Davriy qonun

Darslar 5 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
5

Kimyoviy elementlarning davriy qonuni

Darslik: 25–29-betlar
MaqsadDavriy qonunning kashf etilishi, uning Mendeleyev bergan va hozirgi ta’rifini, davriylik namoyon bo‘lishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
davriy qonun · periodic lawyadro zaryadi · nuclear chargetartib raqami · atomic numberdavriylik · periodicity
Tushuntirish

1869-yilda D.I. Mendeleyev elementlarni atom massasi ortib borish tartibida joylashtirib, ularning xossalari muayyan oraliqdan keyin takrorlanishini payqadi va davriy qonunni ta’riflab berdi. Ungacha Debereyner (triadalar), Shankurtua (silindrsimon jadval), Nyulends (oktavalar), Meyer kabi olimlar ham elementlar orasidagi bog‘liqlikni izlagan edi. Uchinchi davrni Na dan Cl gacha kuzatsak, yuqori oksid valentligi I dan VII gacha ortadi (Na₂O, MgO, Al₂O₃, SiO₂, P₂O₅, SO₃, Cl₂O₇), metallik xossa susayib, metallmaslik kuchayadi va argon inert gaz bilan davr tugaydi; keyingi element K yana ishqoriy metall. Argon (Aᵣ ≈ 40) kaliydan (Aᵣ ≈ 39) og‘ir, lekin xossalariga ko‘ra argon oldin turishi kerak edi; bu elementlar xossasi atom massasiga emas, yadro zaryadiga bog‘liq ekanini ko‘rsatdi. Hozirgi ta’rif: elementlarning va ular hosil qilgan oddiy hamda murakkab moddalarning xossalari atom yadrosi zaryadiga davriy bog‘liq. Tartib raqami yadrodagi protonlar soniga teng.

3-davr: yuqori oksidlar
ElementYuqori oksidValentlik
NaNa₂OI
MgMgOII
AlAl₂O₃III
SiSiO₂IV
PP₂O₅V
SSO₃VI
ClCl₂O₇VII
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab dars jadvali haftalik takrorlanadi: dushanbadan keyin yana dushanba keladi. Jadvalning bir katagi bo‘sh qolsa, qonuniyatdan u yerga nima tushishini taxmin qilish mumkin. Kimyogarlar ham elementlar jadvalidagi bo‘sh joylarni shunday topgan.

Kim ishlatadi

Kimyogarlar yangi elementlarning xossalarini jadvaldan oldindan taxmin qiladi, materialshunoslar yangi qotishmalarni qonuniyat asosida izlaydi, ma’lumotlar tahlilchilari takrorlanishlarni topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi takrorlanuvchi qonuniyatni toping (hafta kunlari, parket naqshi) va uning yigirmanchi hadini oldindan ayting.

Namunalar
1531PFosfor
Tartib raqami 15 bo‘lgan element — fosfor: yadro zaryadi +15, yuqori oksidi P₂O₅ (V valentli), vodorodli birikmasi PH₃ (III valentli); 5 + 3 = 8.
1840ArArgon
1939KKaliy
Ar va K: Aᵣ(Ar) ≈ 40 > Aᵣ(K) ≈ 39, ammo yadro zaryadlari +18 va +19. Zaryad bo‘yicha Ar 18-, K 19-o‘rinda turadi va davriylik buzilmaydi.
Sinfda faoliyat

«Davriylik zanjiri»: 1 dan 18 gacha raqamli kartochkalarga H, He, Li ... Ar yozing, ularni 8 tadan qator qilib joylang va ishqoriy metallar bir ustunga tushishini kuzating. Faqat qog‘oz bilan ishlanadi.

Mashq
1
Davriy qonunning hozirgi ta’rifini o‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
2
Uchinchi davrda VI guruh elementining yuqori oksidi va vodorodli birikmasi formulasi?
3
SO₃ ning nisbiy molekular massasini toping.
4
Nima uchun argon kaliydan og‘irroq bo‘lsa ham, jadvalda kaliydan oldin turadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov zaryadi uchun tayanchHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →