ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kislorod guruhchasi. Vodorod sulfid

Darslar 30–31 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
30

Kislorod guruhchasi elementlari

Darslik: 130–133-betlar
MaqsadKislorod guruhchasi elementlarining atom tuzilishi, oksidlanish darajalari va oltingugurtning tabiatda uchrashi, xossalarini bilish.
Yangi so‘zlar
xalkogenlar · chalcogensallotropiya · allotropyflotatsiya · flotationsulfid · sulfide
Tushuntirish

VI guruh bosh guruhchasida kislorod O, oltingugurt S, selen Se, tellur Te va radioaktiv poloniy Po joylashgan; tashqi qavatida 6 ta elektron bor (ns²np⁴). Ular 2 ta elektron biriktirib –2 oksidlanish darajasini beradi; kislorod boshqa birikmalarda deyarli doim –2 (H₂O₂ da –1, OF₂ da +2). S, Se va Te atomlarida tashqi qavatda bo‘sh orbitallar bor, shuning uchun ular +4 va +6 darajalarini ham ko‘rsatadi (SO₂, SO₃); kislorodda bunday orbital yo‘q. Oltingugurt tabiatda sof holda va birikmalarda uchraydi: pirit FeS₂, rux aldamasi ZnS, qo‘rg‘oshin yaltirog‘i PbS, gips CaSO₄·2H₂O, Glauber tuzi Na₂SO₄·10H₂O. U bir necha allotropik shaklga ega: rombik va monoklinik S₈ hamda plastik Sₙ. Sariq kristall, suvda erimaydi va suv bilan ho‘llanmaydi (shuning uchun flotatsiya bilan ruda boyitiladi), CS₂ da eriydi, taxminan 113 °C da suyuqlanadi. Metallar va vodorod bilan oksidlovchi (Fe + S → FeS, H₂ + S → H₂S), kislorod va ftor bilan qaytaruvchi (S + O₂ → SO₂, S + 3F₂ → SF₆). Oltingugurt kukuni yonuvchan, yonganda zaharli SO₂ hosil bo‘ladi, shuning uchun uni uyda yoqish mumkin emas.

S+162, 8, 6
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped shinasi cho‘zilib, qaytadan asl shakliga kelishi uchun kauchukka oltingugurt qo‘shiladi (vulkanizatsiya). Oltingugurt atomlari kauchuk zanjirlarini ulab, uni mustahkam va elastik qiladi.

Kim ishlatadi

Shina ishlab chiqaruvchilar kauchukni vulkanizatsiya qiladi, dehqonlar oltingugurt asosidagi vositalardan foydalanadi, kon muhandislari oltingugurt rudasini qazib oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Velosiped shinasi yoki rezina to‘pni barmog‘ingiz bilan yengil bosib, qo‘yib yuboring va u asl shakliga qaytishini kuzating.

Namunalar
Fe + St°→FeS
56 g + 32 g → 88 g
Fe + S → FeS (qizdirilganda): 56 g Fe va 32 g S dan 88 g FeS. Demak, 112 g Fe + 64 g S → 176 g FeS. Fe⁰ – 2e⁻ → Fe²⁺, S⁰ + 2e⁻ → S²⁻: S oksidlovchi.
ƒFormula
ω(S) = 2·32 : 120 ≈ 0,533
Mᵣ(FeS₂) = 56 + 2·32 = 120
Piritda S massa ulushi: Mᵣ(FeS₂) = 56 + 2·32 = 120; ω(S) = 64 : 120 ≈ 0,533 (53,3 %). 240 g piritda 240·64 : 120 = 128 g oltingugurt bor.
Sinfda faoliyat

«Oltingugurt oilasi»: katakli qog‘ozda O, S, Se, Te ning qavat sxemasini chizing (2,6; 2,8,6; 2,8,18,6; 2,8,18,18,6). Pastiga oksidlanish darajalari va formulalarni yozing. Hech qanday modda ishlatilmaydi, oltingugurt yoqilmaydi.

Mashq
1
Kislorod guruhchasi elementlarini sanang va tashqi qavatdagi elektronlar sonini ayting.
2
Oltingugurt tabiiy birikmalarining uch formulasi va ulardagi S darajasi?
3
Fe + S → FeS tenglamasida 32 g oltingugurt bilan qancha temir (g) birikadi?
4
Nima uchun kislorod +4 va +6 oksidlanish darajalarini namoyon qilmaydi, oltingugurt esa qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPeshtaxta uchun saqlagichli panelHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →