ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

5-amaliy ish: mineral o‘g‘itlarni aniqlash

Darslar 49 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
49

5-amaliy ish. Mineral o‘g‘itlarni aniqlash

Darslik: 197–199-betlar
MaqsadMineral o‘g‘it namunalarini tavsif jadvali bo‘yicha aniqlash rejasini tuzish: suvda erish, ishqor, kislota va reaktivlar bilan sinovlar natijalarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
o‘g‘itni aniqlash · identifying a fertilizeralanga rangi · flame colourajratuvchi reaktiv · distinguishing reagentkuzatish jadvali · observation table
Tushuntirish

O‘g‘itni aniqlash uchun avval tashqi ko‘rinishi va suvda erishi (oq kristall yoki kulrang kukun, yaxshi yoki oz eriydi) baholanadi, so‘ng ion sinovlari qilinadi. Ammoniy ioni — ishqor bilan qizdirilganda ammiak ajralishi (namlangan qizil lakmus ko‘karadi); xlorid — AgNO₃ bilan oq AgCl; sulfat — BaCl₂ bilan oq BaSO₄; fosfat — neytral eritmada AgNO₃ bilan sariq Ag₃PO₄; nitrat — mis va konsentrlangan H₂SO₄ bilan qo‘ng‘ir NO₂ (bu sinov juda xavfli, faqat o‘qituvchi). Kaliy ioni — kuzatilgan binafsha alanga (ko‘k shisha orqali), uni ham faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi. Masalan, KNO₃, NH₄NO₃ va superfosfat solingan uch probirkani ajratishda: superfosfat — kulrang, suvda oz eriydi; eritmasi ozgina ishqor bilan neytrallangach, AgNO₃ bilan sariq Ag₃PO₄ cho‘kma beradi (kislotali eritmada cho‘kma deyarli hosil bo‘lmaydi); NH₄NO₃ — ishqor bilan ammiak beradi, KNO₃ esa bermaydi. Reja shunday tuziladi: eng oson ajratadigan sinov birinchi, har sinovdan keyin bir modda chiqib ketadi. Amaliy ish o‘qituvchi nazoratida, ko‘zoynak va qo‘lqopda, oz miqdorda o‘tkaziladi; o‘g‘itlar tatilmaydi va hidlanmaydi, qo‘l yuviladi.

!Xavfsizlik qoidalari
Ko‘zoynak va qo‘lqop; faqat o‘qituvchi nazoratida, oz miqdorda; o‘g‘itlarni tatib ko‘rmang va hidlamang; mis va konts. H₂SO₄ bilan nitrat sinovi hamda alanga sinovi faqat o‘qituvchi tomonidan; oxirida qo‘llarni yuving.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloq xo‘jaligi stansiyasiga nomi o‘chib ketgan qop kelib tushsa, tahlilchi avval granulalarning rangi va shakliga qaraydi: karbamid (mochevina) oq sharchalar, superfosfat esa kulrang donalar ko‘rinishida bo‘ladi. Ko‘rinish tekshiruvning birinchi bosqichi.

Kim ishlatadi

Qishloq xo‘jaligi tahlilchilari o‘g‘itlarni aniqlaydi, sifat nazoratchilari partiya haqiqiyligini tekshiradi, laboratoriya texniklari ion tekshiruvlarini o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch xil urug‘ yoki mayda toshni faqat tashqi ko‘rinishiga qarab tasvirlang; ikkitasi o‘xshash bo‘lsa, ularni ajratadigan ikkinchi tekshiruvni yozing.

Namunalar
IonReaktivNatija
NH₄⁺NaOH, qizdirishNH₃: lakmus ko‘karadi
Cl⁻AgNO₃oq AgCl
SO₄²⁻BaCl₂oq BaSO₄
PO₄³⁻AgNO₃sariq Ag₃PO₄
Variant: noma’lum o‘g‘it oq kristall, suvda yaxshi eriydi. NaOH bilan qizdirilsa lakmusni ko‘kartiruvchi gaz ajraladi, AgNO₃ qo‘shilsa oq cho‘kma tushadi: bu NH₄Cl. NH₄NO₃ bo‘lsa, AgNO₃ da cho‘kma bo‘lmasdi.
KCl + AgNO3→AgCl↓ + KNO3
2 mol KCl → 2 mol AgCl = 287 g
KCl + AgNO₃ → AgCl↓ + KNO₃: 2 mol KCl (149 g) dan 2 mol AgCl, ya’ni 2·143,5 = 287 g cho‘kma. 2 mol NH₄Cl dan NaOH bilan 2 mol, ya’ni 34 g ammiak ajraladi.
Sinfda faoliyat

«Aniqlash sxemasi»: 4 ta o‘g‘it uchun (KNO₃, NH₄NO₃, KCl, NH₄Cl) qog‘ozda qaror daraxti chizing: har tugunda bitta sinov va ikki natija. Eng kam qadamli yo‘lni toping. Haqiqiy o‘g‘it ochilmaydi.

Mashq
1
NH₄Cl va KCl ni qaysi sinov ajratadi? Natija?
2
Superfosfatni qaysi ion va qaysi reaktiv bilan aniqlaysiz?
3
2 mol KCl ga AgNO₃ qo‘shilganda hosil bo‘lgan AgCl massasi (M = 143,5 g/mol)?
4
Nima uchun nitratni mis va konsentrlangan H₂SO₄ bilan sinash maktabda faqat o‘qituvchi tomonidan o‘tkaziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektromagnitli metall saralagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →