☰ Mundarija · Kimyo

5-amaliy ish: mineral o‘g‘itlarni aniqlash

Darslar 49 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
49

5-amaliy ish. Mineral o‘g‘itlarni aniqlash

Darslik: 197–199-betlar
MaqsadMineral o‘g‘it namunalarini tavsif jadvali bo‘yicha aniqlash rejasini tuzish: suvda erish, ishqor, kislota va reaktivlar bilan sinovlar natijalarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
o‘g‘itni aniqlash · identifying a fertilizeralanga rangi · flame colourajratuvchi reaktiv · distinguishing reagentkuzatish jadvali · observation table
Tushuntirish

O‘g‘itni aniqlash uchun avval tashqi ko‘rinishi va suvda erishi (oq kristall yoki kulrang kukun, yaxshi yoki oz eriydi) baholanadi, so‘ng ion sinovlari qilinadi. Ammoniy ioni — ishqor bilan qizdirilganda ammiak ajralishi (namlangan qizil lakmus ko‘karadi); xlorid — AgNO₃ bilan oq AgCl; sulfat — BaCl₂ bilan oq BaSO₄; fosfat — AgNO₃ bilan sariq Ag₃PO₄; nitrat — mis va konsentrlangan H₂SO₄ bilan qo‘ng‘ir NO₂ (bu sinov juda xavfli, faqat o‘qituvchi). Kaliy ioni — kuzatilgan binafsha alanga (ko‘k shisha orqali), uni ham faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi. Masalan, KNO₃, NH₄NO₃ va superfosfat solingan uch probirkani ajratishda: superfosfat — kulrang, suvda oz eriydi, AgNO₃ da sariq cho‘kma; NH₄NO₃ — ishqor bilan ammiak beradi, KNO₃ esa bermaydi. Reja shunday tuziladi: eng oson ajratadigan sinov birinchi, har sinovdan keyin bir modda chiqib ketadi. Amaliy ish o‘qituvchi nazoratida, ko‘zoynak va qo‘lqopda, oz miqdorda o‘tkaziladi; o‘g‘itlar tatilmaydi va hidlanmaydi, qo‘l yuviladi.

Namunalar
Variant: noma’lum o‘g‘it oq kristall, suvda yaxshi eriydi. NaOH bilan qizdirilsa lakmusni ko‘kartiruvchi gaz ajraladi, AgNO₃ qo‘shilsa oq cho‘kma tushadi: bu NH₄Cl. NH₄NO₃ bo‘lsa, AgNO₃ da cho‘kma bo‘lmasdi.
KCl + AgNO₃ → AgCl↓ + KNO₃: 2 mol KCl (149 g) dan 2 mol AgCl, ya’ni 2·143,5 = 287 g cho‘kma. 2 mol NH₄Cl dan NaOH bilan 2 mol, ya’ni 34 g ammiak ajraladi.
Sinfda faoliyat

«Aniqlash sxemasi»: 4 ta o‘g‘it uchun (KNO₃, NH₄NO₃, KCl, NH₄Cl) qog‘ozda qaror daraxti chizing: har tugunda bitta sinov va ikki natija. Eng kam qadamli yo‘lni toping. Haqiqiy o‘g‘it ochilmaydi.

Mashq
1
NH₄Cl va KCl ni qaysi sinov ajratadi? Natija?
2
Superfosfatni qaysi ion va qaysi reaktiv bilan aniqlaysiz?
3
2 mol KCl ga AgNO₃ qo‘shilganda hosil bo‘lgan AgCl massasi (M = 143,5 g/mol)?
4
Nima uchun nitratni mis va konsentrlangan H₂SO₄ bilan sinash maktabda faqat o‘qituvchi tomonidan o‘tkaziladi?