ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Xlorid kislota. Ftor, brom, yod

Darslar 27–28 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
27

Xlorid kislota

Darslik: 116–120-betlar
MaqsadXlorid kislotaning xossalarini, xlorid ioniga sifat reaksiyasini va xloridlarning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
xlorid kislota · hydrochloric acidxlorid · chloridesifat reaksiyasi · qualitative testcho‘kma · precipitate
Tushuntirish

Xlorid kislota — vodorod xloridning suvdagi eritmasi. Konsentrlangani (taxminan 37 %, zichligi 1,19 g/sm³) rangsiz, o‘tkir hidli, namli havoda tutaydigan suyuqlik. U kislotalarning umumiy xossalarini namoyon qiladi: lakmusni qizartiradi, vodoroddan oldingi metallar (Zn, Fe, Mg) bilan tuz va vodorod hosil qiladi (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂), asosli oksidlar (CaO + 2HCl → CaCl₂ + H₂O) va asoslar bilan tuz va suv beradi, karbonatlardan karbonat angidrid siqib chiqaradi (CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂). Xlorid ioniga sifat reaksiyasi — kumush nitrat bilan oq pag‘asimon AgCl cho‘kmasi: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓. Cho‘kma suvda ham, nitrat kislotada ham erimaydi. Xloridlarning ko‘pi suvda yaxshi eriydi (AgCl, PbCl₂ deyarli erimaydi). Osh tuzi NaCl ovqatda, oziq-ovqat saqlashda va kimyo sanoatida ishlatiladi, KCl esa kaliyli o‘g‘it. Xlorid kislota bilan har doim o‘qituvchi yoki katta odam ishlaydi: ko‘zoynak va qo‘lqop taqiladi.

Xlorid kislotaning umumiy xossalari
HCl bilanMahsulot
ZnZnCl₂ + H₂↑
CaOCaCl₂ + H₂O
CaCO₃CaCl₂ + H₂O + CO₂↑
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Po‘lat detallarni bo‘yash yoki qoplashdan oldin ustaxona ularni suyultirilgan xlorid kislotaga botiradi: kislota zang qatlamini (temir oksidini) eritib, toza metallni qoldiradi.

Kim ishlatadi

Metall ishlovchilar po‘latni qoplashga tayyorlaydi, suv tahlilchilari xloridlarni aniqlaydi, qurilish laboratoriyalari esa tosh sifatini sinaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Oq bo‘r qoyalari yoki ohaktosh g‘orlari rasmini ko‘rib, ular nimadan hosil bo‘lganini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
NaCl + AgNO3→AgCl↓ + NaNO3
qisqa ionli: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ (oq cho‘kma)
NaCl + AgNO₃ → AgCl↓ + NaNO₃. Ionli tenglama: Na⁺ + Cl⁻ + Ag⁺ + NO₃⁻ → AgCl↓ + Na⁺ + NO₃⁻; qisqartirilgan: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓. M(AgCl) = 108 + 35,5 = 143,5 g/mol.
CaCO3 + 2HCl→CaCl2 + H2O + CO2↑
100 g CaCO₃ (1 mol) → 1 mol CO₂ (22,4 l)
CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑: 100 g CaCO₃ (1 mol) dan 1 mol CO₂ (22,4 l); 500 g dan 5 mol, ya’ni 5·22,4 = 112 l CO₂. 73 g HCl 365 g eritmada: ω = 73 : 365 · 100 % = 20 %.
Sinfda faoliyat

«Reaksiya kartochkalari»: 6 ta kartochkaga HCl bilan Zn, CaO, NaOH, CaCO₃, Cu, AgNO₃ larni yozing. Qaysilari reaksiyaga kirishishini, qaysi birida gaz yoki cho‘kma hosil bo‘lishini taxmin qilib belgilang (mis vodoroddan keyin turadi — reaksiya yo‘q). Faqat qog‘ozda; ular o‘qituvchi ko‘rsatma bergan holda sinfda sinaladi.

Mashq
1
Xlorid kislotaning ikkita umumiy kislotali xossasini ayting.
2
Xlorid ioni uchun reaktiv va natija?
3
Zn + HCl va Cu + HCl: qaysi biri boradi? Tenglamani yozing.
4
Nima uchun AgCl cho‘kmasi nitrat kislota qo‘shilganda ham erimaydi va bu nimaga kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlamaydigan zina uchun iliq plastinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →