🎯 Missiya: Sinfdagi uch o‘simlikni sug‘orishni eslatish uchun qaysi datchikni tanlaymiz?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
S
Sinf rahbariDam olishdan keyin sinfdagi uchta o‘simlik qurib qolgan: hech kim sug‘orishni eslamadi. Missiya: tuproq namligini ko‘rsatadigan datchik. Byudjet — 15 000 so‘m. Narxlar — o‘quv misoli.
Z
ZarinaDavlat-huquq darsida fuqarolik jamiyati: o‘z huquq va burchini biladigan fuqarolar ishlarning ko‘pini qonun doirasida o‘zlari boshqaradi.
A
AnvarBiz ham navbatchilik jadvali tuzdik. Lekin jadval unutiladi — datchik esa eslatadi.
J
JasurIqtisod: narx — bir birlik tovar uchun to‘lanadigan pul. Narxlar doim solishtiriladi. Mix: A do‘kon 300, B do‘kon 350. Yorug‘lik diodi (LED): 300 va 400.
M
MalikaDemak, A do‘kondan olamiz. Narx “qanday ishlab chiqarish” savoliga ham javob beradi: eng kam xarajat bilan.
Siz
Hisob: bitta datchik = 2 mix 600 + LED 300 + himoya rezistori 200 = 1 100 so‘m.
Davlat va huquq asoslariIqtisodiy bilim asoslari
🔒Qulf 1: Dam olishdan keyin: o‘simliklar
Topshiriq: Narx qaysi savolga javob beradi?
🔑 Kalit: Byudjet 15 000; A do‘kon arzonroq: mix 300, LED 300. Bitta datchik 1 100 so‘m.
A
AnvarTexnologiyadan: elektronika — elektr signallar yordamida axborotni qabul qiladigan, uzatadigan, qayta ishlaydigan qurilmalar yaratuvchi soha.
Z
ZarinaElektron qurilmalar juda kuchsiz signalni ham sezadi. Tuproqdagi tok esa atigi milliamper atrofida — kuchsiz signal.
J
JasurYorituvchi asboblar: cho‘g‘lanma lampada volfram ip qiziydi, 1000 soatgacha xizmat qiladi, energiyaning ko‘pi issiqlikka aylanadi.
M
MalikaGalogen lampa 2000–4000 soat ishlaydi. Lyuminestsent lampada ozgina simob bor, shuning uchun uni tashlab yubormaymiz.
Z
ZarinaBiz indikatorga LED olamiz: kam issiqlik chiqaradi va uzoq ishlaydi.
S
Sinf rahbariXavfsizlik: faqat 4 V. Tuproq va suv rozetkadan uzoqda turadi.
🔑 Kalit: Cho‘g‘lanma lampa energiyani ko‘pincha issiqlikka sarflaydi; indikator uchun LED, faqat 4 V.
Seshanba
M
MalikaQarshilik o‘zgarmas bo‘lsa, tok kuchlanishga proporsional (I ~ U). Kuchlanish o‘zgarmas bo‘lsa, tok qarshilikka teskari proporsional (I ~ 1/R).
A
Anvar1827-yilda nemis fizigi Om bularni birlashtirdi: I = U : R. Bundan R = U : I va U = I · R.
Z
ZarinaIkki mix orasi 3 sm, kuchlanish 4 V. Quruq tuproqda 0,05 mA, biroz nam — 0,4 mA, nam — 1,0 mA, ho‘l — 2,5 mA.
J
JasurQarshilikka o‘tkazamiz (1 mA = 10⁻³ A): quruq 4 : 0,00005 = 80 kΩ; nam 4 : 0,001 = 4 kΩ; ho‘l 4 : 0,0025 = 1,6 kΩ.
Siz
Tuproq qancha nam bo‘lsa, qarshilik shuncha kam, tok shuncha ko‘p. LED esa taxminan 1 mA dan yona boshlaydi.
Fizika
🔒Qulf 3: Om qonuni tuproqda
Topshiriq: Nam tuproqning qarshiligi 1,6 kΩ, kuchlanish 4 V. Tok qancha?
🔑 Kalit: I = U : R. 4 V da: quruq tuproq 0,05 mA (80 kΩ), nam 1,0 mA (4 kΩ), ho‘l 2,5 mA (1,6 kΩ). LED ≈1 mA dan yonadi.
J
JasurZond sterjenining 15 sm chuqurligini 5 teng qismga bo‘lib belgilamoqchimiz, lekin 15 : 5 ni aniq o‘lchash noqulay.
M
MalikaFales teoremasi: burchak tomonlarini kesuvchi parallel to‘g‘ri chiziqlar bir tomondan teng kesmalar ajratsa, ikkinchi tomondan ham teng kesmalar ajratadi.
A
AnvarUsul: sterjendan qiya nur chizamiz, unda 2 sm dan 5 ta teng kesma belgilaymiz. Oxirgi nuqtani sterjen uchi bilan tutashtiramiz, qolganlaridan parallel chiziqlar o‘tkazamiz.
Z
ZarinaSterjendagi kesmalar teng chiqadi: 15 : 5 = 3 sm.
J
JasurGeografiyadan: qora metallurgiya rudadan cho‘yan, undan po‘lat, so‘ng prokat. Mixlar po‘lat sim.
Siz
Ruxlangan mix — po‘lat ustiga rux qoplamasi. Qoplama zanglashni sekinlatadi.
GeometriyaGeografiya
🔒Qulf 4: Zond va mix
Topshiriq: Parallel chiziqlar burchakning bir tomonidan teng kesmalar ajratsa, ikkinchi tomonidan nima ajratadi?
Chorshanba
Z
ZarinaKimyo: elektrmanfiylik — atomning kimyoviy bog‘lanishda umumiy elektron juftini tortish qobiliyati. Kislorod 3,44, vodorod 2,20, xlor 3,16, natriy 0,93.
A
AnvarBir xil atomlar orasida (H₂, O₂) umumiy juft o‘rtada — bog‘lanish qutbsiz.
M
MalikaH₂O da kislorod elektronlarni kuchliroq tortadi: bog‘lanish qutbli, atomlarda qisman zaryad δ⁺ va δ⁻ bor.
J
JasurMetallar tashqi elektronlarini oson beradi. Tuproqdagi tuzlar suvda erib, zaryadli zarralar hosil qiladi — ular tokni o‘tkazadi.
Z
ZarinaQuruq tuproqda zarralar harakatlana olmaydi, shuning uchun tok deyarli yo‘q.
Siz
Demak, datchik aslida suvdagi erigan tuzlarni sezadi. Shunday tushuntirsak, plakatda ham chiroyli chiqadi.
Kimyo
🔒Qulf 5: Suv nega o‘tkazadi?
Topshiriq: Qaysi molekulada qutbsiz kovalent bog‘lanish bor?
🔑 Kalit: Nam tuproq erigan tuzlar tufayli tok o‘tkazadi; suvda O–H bog‘i qutbli. Quruq tuproqda tok deyarli yo‘q.
A
AnvarInformatika: operatsion tizim kompyuter yoqilganda ishga tushadi, qurilmalar va dasturlarni boshqaradi. U oshxonadagi ofitsiant kabi.
Z
ZarinaDatchik ma’lumotini noutbukka yozamiz: USB portni ham tizim boshqaradi.
M
MalikaEnglish class: Internet safety. 1) Don’t give strangers personal information. 2) Never meet an online friend alone. 3) Don’t click unknown links. 4) Use a strong password.
J
JasurWe want to post photos of our sensor, but without our school address or phone numbers.
A
AnvarProject chart: type — digital gadget; purpose — school; it can sense soil moisture; name — PlantPal.
Siz
“Let me introduce PlantPal. It is a sensor for school. It can tell when soil is dry, and it can light a lamp. We named it PlantPal. It is useful because plants stay healthy.”
InformatikaIngliz tili
🔒Qulf 6: Operatsion tizim va yangi texnologiya
Topshiriq: Operatsion tizim nima qiladi?
Payshanba
Z
ZarinaOna tilidan: so‘z birikmasi nutq jarayonida tuziladi, qo‘shma so‘z esa tilda tayyor turadi, bitta tushunchani bildiradi va lug‘atda beriladi.
A
AnvarMasalan, “qo‘ziqorin” va “belbog‘” — qo‘shma so‘zlar. “Yangi gul” — so‘z birikmasi, “gul va novda” — so‘zlar qo‘shilmasi.
M
MalikaMumtoz matn bilan ishlashda satrdagi pauzalarni saqlaymiz va eskirgan so‘zlarning ma’nosini lug‘atdan topamiz.
J
JasurNavoiyning “Lison ut-tayr” dostonida birinchi vodiy Talab (izlanish) deb ataladi. Qayta aytmayman, faqat nomi.
Z
ZarinaAdabiyot: radif — qofiyadan keyin takrorlanadigan so‘z yoki so‘zlar. Radif qofiyasiz bo‘lmaydi. Bir so‘zli radif — qisqa, ko‘p so‘zli — cho‘ziq.
ZarinaPlakat rus tilida: «Почва очень быстро сохнет из-за жары.» «Очень» — daraja: «в какой степени?».
S
Sinf rahbari«Из-за жары» — sabab holi: «почему?». «Из-за» odatda yoqimsiz sababga, «благодаря» yaxshi sababga ishlatiladi: «Благодаря датчику растения не сохнут.»
A
Anvar«Дважды в день» — nechta marta? «Вдвое быстрее» — necha marta?
M
MalikaBiologiya: yurak musht kattaligidagi mushak a’zosi, to‘rt kamerali: ikki bo‘lmacha va ikki qorincha. Klapanlar qonni bir yo‘nalishda o‘tkazadi.
J
JasurNasos ham shunday: bir tomonlama klapan suvni qaytarmaydi. Kelajakda avtomatik sug‘orishda kerak bo‘ladi.
Siz
Tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuvamiz. Leykotsitlar mikroblardan himoya qiladi, ammo gigiyena — birinchi qadam.
Rus tiliBiologiya (Odam va uning salomatligi)
🔒Qulf 8: Растения и сердце
Topshiriq: Yurak nechta kameradan iborat?
Juma
S
Sinf rahbariErtangi tarix darsi uchun har kim bitta savol tayyorlasin. Mavzu: Buxoro xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va tashqi siyosati.
A
AnvarSavolim: Buxoro xonligida butun yer davlat mulki hisoblangan. Xon uni mulki xos, mulki xolis, suyurg‘ol, tanho va vaqf ko‘rinishida tarqatgan.
Z
ZarinaSuyurg‘ol sulola a’zolariga berilgan. Meros bo‘lib qolgach, markazdan ajralishga intilish kuchaygan.
J
JasurTashqi siyosat: Rossiya Qozon (1552) va Astraxon (1556) xonliklarini egallagach, Volga savdo yo‘llari uning qo‘liga o‘tdi.
M
Malika1557–1558-yillarda Buxorodan Moskvaga elchi borgan. 1558-yilda Buxoroga ingliz Moskva kompaniyasining elchisi kelgan. Abdullaxon II ham savdo uchun Moskva bilan aloqani yaxshilashga intilgan.
Siz
Mening savolim: “Nega Volga yo‘llari Buxoro savdosi uchun muhim bo‘lgan?” Javobi — savdo yo‘llari.
O‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 9: Yer va elchilar
Topshiriq: 1558-yilda Buxoroga kim kelgan?
A
AnvarVariantlar: A — har bir o‘simlikka mix-LED datchik (3 · 1 100 + sim va taxta 700 = 4 000 so‘m); B — tayyor modullar, 3 · 9 000 = 27 000; C — bitta ko‘chma zond va ampermetr, 1 000.
JasurC arzon, lekin har kuni kimdir o‘lchashi kerak. Navbatchilik jadvali esa dam olishda unutilgan edi.
M
MalikaA: LED qorong‘i bo‘lsa, tok 1 mA dan kam — tuproq quruq, sug‘orish kerak. 15 000 − 4 000 = 11 000 so‘m qoladi.
Siz
Demak, A. Mixlar zanglaydi, shuning uchun oyiga bir marta almashtiramiz. Faqat 4 V, himoya rezistori bilan.
Iqtisodiy bilim asoslariFizika
🔒Qulf 10: Qaror: qaysi datchik?
Topshiriq: Qaysi kalit A da LED qorong‘i bo‘lsa sug‘orish kerakligini ko‘rsatadi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 14 ta fanni birlashtirdi.
Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 13 yulduz
Jamoa hisoboti
Hisobot: mix-LED datchik A
Savol: o‘simlik qachon sug‘orilishi kerakligini qanday bilamiz? Ikki mix orasi 3 sm, 4 V da tok: quruq tuproqda 0,05 mA (80 kΩ), nam — 1,0 mA (4 kΩ), ho‘l — 2,5 mA (1,6 kΩ). Nam tuproq erigan tuzlar tufayli o‘tkazadi. LED ≈ 1 mA dan yonadi: qorong‘i — sug‘orish kerak. Narx: A 4 000, B 27 000, C 1 000 (byudjet 15 000). Qaror: A, mixlar oyiga bir almashtiriladi. Faqat 4 V ishlatildi. Raqamlar — misol.
— 8-B jamoa
Topilgan kalitlar
Byudjet 15 000; A do‘kon arzonroq: mix 300, LED 300. Bitta datchik 1 100 so‘m.
Cho‘g‘lanma lampa energiyani ko‘pincha issiqlikka sarflaydi; indikator uchun LED, faqat 4 V.
I = U : R. 4 V da: quruq tuproq 0,05 mA (80 kΩ), nam 1,0 mA (4 kΩ), ho‘l 2,5 mA (1,6 kΩ). LED ≈1 mA dan yonadi.
Nam tuproq erigan tuzlar tufayli tok o‘tkazadi; suvda O–H bog‘i qutbli. Quruq tuproqda tok deyarli yo‘q.
Yulduzli savollar
I = U : R ga ko‘ra, kuchlanish o‘zgarmas bo‘lib qarshilik 2 marta oshsa, tok nima bo‘ladi?
Quruq tuproq nega deyarli tok o‘tkazmaydi?
O‘ylab ko‘r: nega ko‘chma zond (C) arzon bo‘lsa ham tanlamadik?