ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elementlarni davriy sistemadagi o‘rniga qarab tavsiflash

Darslar 13 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
13

Elementlarning davriy sistemadagi o‘rni va atom tuzilishiga qarab tavsiflash. Davriy qonunning ahamiyati

Darslik: 51–62-betlar
MaqsadElementni davriy sistemadagi o‘rni va atom tuzilishi bo‘yicha tavsiflash; davriy qonunning ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
atom radiusi · atomic radiusyuqori oksid va gidroksid · highest oxide and hydroxideuchuvchan vodorodli birikma · volatile hydrogen compoundbashorat qilingan element · predicted element
Tushuntirish

Elementni tavsiflash uchun quyidagi reja ishlatiladi: 1) davr, guruh va guruhchasi; 2) yadro zaryadi, protonlar, neytronlar (N = A – Z) va elektronlar soni; 3) elektron formula va tashqi qavatdagi elektronlar soni; 4) metallmi yoki metallmasmi; 5) yuqori oksid, gidroksid va vodorodli birikma formulasi hamda xossasi; 6) qo‘shni elementlar bilan solishtirish. Davrda chapdan o‘ngga atom radiusi kichrayadi, elektronlar yadroga kuchliroq tortiladi, metallik xossa susayadi, metallmaslik va elektromanfiylik ortadi. Bosh guruhchada yuqoridan pastga qavatlar soni va atom radiusi ortadi, metallik xossa kuchayadi. Davriy qonun yangi elementlarni bashorat qilishga imkon berdi: Mendeleyev ekabor (skandiy), ekaaluminiy (galliy) va ekasilitsiy (germaniy) xossalarini oldindan aytdi; ular 1879-, 1875- va 1886-yillarda topildi. Germaniyning bashorat qilingan Aᵣ = 72, topilgani 72,6 edi. Qonun ba’zi elementlarning atom massalarini to‘g‘rilashga ham yordam berdi (masalan, berilliy Aᵣ = 9, valentligi II).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Laborant stronsiyni hech qachon ko‘rmagan, lekin u jadvalda kalsiyning pastida, II guruhda turishini biladi. Demak, +2 ion hosil qilishini va gidroksidi kalsiynikidan kuchliroq asos bo‘lishini oldindan aytadi.

Kim ishlatadi

Kimyogarlar yangi elementlar xossasini jadvaldan taxmin qiladi, materialshunoslar o‘xshash elementlardan qotishma tanlaydi, geologlar mineral tarkibini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Mineral suv yoki oziq-ovqat yorlig‘idagi notanish elementni jadvalda toping va uning ustidagi tanish elementni yozing.

Namunalar
3580BrBrom[Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁵
Brom (Z = 35, A = 80): 4-davr, VII guruh bosh guruhchasi; 35 ta proton, 35 ta elektron, N = 80 – 35 = 45 ta neytron; [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁵ (7 ta tashqi elektron). Metallmas: yuqori oksidi Br₂O₇ (Mᵣ = 2 · 80 + 7 · 16 = 272), gidroksidi HBrO₄ — kislota, vodorodli birikmasi HBr (I valentli). Xlordan kuchsizroq, yoddan kuchliroq metallmas.
Davrda chapdan o‘ngga →Guruhchada yuqoridan pastga ↓
atom radiusikichrayadiortadi
metallik xossasusayadikuchayadi
metallmaslik xossakuchayadisusayadi
Solishtirish: Mg va Ca bir guruhchada; Ca pastda, qavatlari ko‘p, atomi katta, shuning uchun Ca(OH)₂ kuchliroq asos va Ca faolroq metall. Na va Mg bir davrda; Na chapda, demak, Na ning metallik xossasi kuchliroq.
Sinfda faoliyat

«Element pasporti»: har bir guruh bitta elementni (masalan, Z = 17, 20, 33) reja bo‘yicha tavsiflab, pasport yozadi. Pasportlar devorga osiladi va guruhlar bir-birining ishini tekshiradi. Faqat daftar va jadval bilan ishlanadi.

Mashq
1
Kaliy (Z = 19) ning o‘rni, yuqori oksidi va gidroksidi?
2
⁶⁹Ga (Z = 31) yadrosida nechta neytron bor?
3
Qaysi biri kuchliroq metall: Na yoki Mg? Sababi?
4
Mendeleyev nima uchun jadvalda bo‘sh kataklar qoldirgan va bu qanday natija berdi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →