Elementlarning davriy sistemadagi o‘rni va atom tuzilishiga qarab tavsiflash. Davriy qonunning ahamiyati
Elementni tavsiflash uchun quyidagi reja ishlatiladi: 1) davr, guruh va guruhchasi; 2) yadro zaryadi, protonlar, neytronlar (N = A – Z) va elektronlar soni; 3) elektron formula va tashqi qavatdagi elektronlar soni; 4) metallmi yoki metallmasmi; 5) yuqori oksid, gidroksid va vodorodli birikma formulasi hamda xossasi; 6) qo‘shni elementlar bilan solishtirish. Davrda chapdan o‘ngga atom radiusi kichrayadi, elektronlar yadroga kuchliroq tortiladi, metallik xossa susayadi, metallmaslik va elektromanfiylik ortadi. Bosh guruhchada yuqoridan pastga qavatlar soni va atom radiusi ortadi, metallik xossa kuchayadi. Davriy qonun yangi elementlarni bashorat qilishga imkon berdi: Mendeleyev ekabor (skandiy), ekaaluminiy (galliy) va ekasilitsiy (germaniy) xossalarini oldindan aytdi; ular 1879-, 1875- va 1886-yillarda topildi. Germaniyning bashorat qilingan Aᵣ = 72, topilgani 72,6 edi. Qonun ba’zi elementlarning atom massalarini to‘g‘rilashga ham yordam berdi (masalan, berilliy Aᵣ = 9, valentligi II).
Laborant stronsiyni hech qachon ko‘rmagan, lekin u jadvalda kalsiyning pastida, II guruhda turishini biladi. Demak, +2 ion hosil qilishini va gidroksidi kalsiynikidan kuchliroq asos bo‘lishini oldindan aytadi.
Kimyogarlar yangi elementlar xossasini jadvaldan taxmin qiladi, materialshunoslar o‘xshash elementlardan qotishma tanlaydi, geologlar mineral tarkibini tushuntiradi.
Mineral suv yoki oziq-ovqat yorlig‘idagi notanish elementni jadvalda toping va uning ustidagi tanish elementni yozing.
| Davrda chapdan o‘ngga → | Guruhchada yuqoridan pastga ↓ | |
|---|---|---|
| atom radiusi | kichrayadi | ortadi |
| metallik xossa | susayadi | kuchayadi |
| metallmaslik xossa | kuchayadi | susayadi |
«Element pasporti»: har bir guruh bitta elementni (masalan, Z = 17, 20, 33) reja bo‘yicha tavsiflab, pasport yozadi. Pasportlar devorga osiladi va guruhlar bir-birining ishini tekshiradi. Faqat daftar va jadval bilan ishlanadi.