Azotning kislorodli birikmalari
Azot kislorod bilan oksidlar hosil qiladi: N₂O (+1), NO (+2), N₂O₃ (+3), NO₂ (+4), N₂O₅ (+5); oddiy sharoitda azot kislorod bilan birikmaydi, ular bilvosita olinadi. NO — rangsiz, suvda juda oz eriydigan gaz, tuz hosil qilmaydigan (befarq) oksid. U chaqmoq vaqtida havoda hosil bo‘ladi (N₂ + O₂ ⇌ 2NO – Q), sanoatda ammiakni katalizatorda oksidlab olinadi, laboratoriyada esa misga suyultirilgan nitrat kislota ta’sir ettirib (3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O). Havoda NO darhol qizg‘ish-qo‘ng‘ir NO₂ ga aylanadi: 2NO + O₂ → 2NO₂. NO₂ — o‘tkir hidli, zaharli, bo‘g‘uvchi gaz, kislotali oksid; suvda erib nitrat va nitrit kislotalar beradi: 2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂, kislorod ishtirokida esa 4NO₂ + 2H₂O + O₂ → 4HNO₃. NO₂ va uning dimeri N₂O₄ orasida muvozanat bor. Avtomobil dvigatellari va issiqlik elektrostansiyalari havoga azot oksidlarini chiqaradi; ular kislotali yomg‘ir va shahar tumani (smog) sabablaridan biri. N₂O («kulgi gazi») tibbiyotda og‘riqsizlantirishda faqat mutaxassislar tomonidan ishlatiladi. Azot oksidlari bilan ishlash zaharli, shuning uchun tajribalar faqat shamollatish shkafida o‘qituvchi tomonidan o‘tkaziladi.
| N₂O | NO | N₂O₃ | NO₂ | N₂O₅ |
|---|---|---|---|---|
| +1 | +2 | +3 | +4 | +5 |
Chaqmoq paytida havo shunchalik qiziydiki, azot va kislorod birikib oz miqdor azot oksidlari hosil qiladi. Yomg‘ir ularni tuproqqa olib tushadi, shuning uchun bo‘rondan keyin o‘simliklar ozgina azot oladi. Avtomobil dvigatellari ham xuddi shunday oksidlarni chiqaradi.
Atmosfera olimlari azot oksidlari manbasini kuzatadi, avtomobil muhandislari chiqindi gazlarni tozalaydi, qishloq xo‘jaligi mutaxassislari yomg‘ir bilan tushadigan azotni hisobga oladi.
Kattalar bilan piyoda ketayotganda chorrahada bir daqiqada nechta transport o‘tishini sanab ko‘ring va ularning chiqindi gazlari qo‘shilib ketishini o‘ylang.
«Azot zinapoyasi»: qog‘ozga azot oksidlari formulalarini oksidlanish darajasi tartibida N₂O … N₂O₅ zinapoya shaklida yozing. Har bir zinaga rang, hol (gaz), xavf belgisini qo‘ying. Yo‘l harakatida chiqindi gazlarni kamaytirishning 3 yo‘lini yozing (jamoat transporti, katalitik neytralizator, elektromobil).