Azotning kislorodli birikmalari
Azot kislorod bilan oksidlar hosil qiladi: N₂O (+1), NO (+2), N₂O₃ (+3), NO₂ (+4), N₂O₅ (+5); oddiy sharoitda azot kislorod bilan birikmaydi, ular bilvosita olinadi. NO — rangsiz, suvda juda oz eriydigan gaz, tuz hosil qilmaydigan (befarq) oksid. U chaqmoq vaqtida havoda hosil bo‘ladi (N₂ + O₂ ⇌ 2NO – Q), sanoatda ammiakni katalizatorda oksidlab olinadi, laboratoriyada esa misga suyultirilgan nitrat kislota ta’sir ettirib (3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O). Havoda NO darhol qizg‘ish-qo‘ng‘ir NO₂ ga aylanadi: 2NO + O₂ → 2NO₂. NO₂ — o‘tkir hidli, zaharli, bo‘g‘uvchi gaz, kislotali oksid; suvda erib nitrat va nitrit kislotalar beradi: 2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂, kislorod ishtirokida esa 4NO₂ + 2H₂O + O₂ → 4HNO₃. NO₂ va uning dimeri N₂O₄ orasida muvozanat bor. Avtomobil dvigatellari va issiqlik elektrostansiyalari havoga azot oksidlarini chiqaradi; ular kislotali yomg‘ir va shahar tumani (smog) sabablaridan biri. N₂O («kulgi gazi») tibbiyotda og‘riqsizlantirishda faqat mutaxassislar tomonidan ishlatiladi. Azot oksidlari bilan ishlash zaharli, shuning uchun tajribalar faqat shamollatish shkafida o‘qituvchi tomonidan o‘tkaziladi.
«Azot zinapoyasi»: qog‘ozga azot oksidlari formulalarini oksidlanish darajasi tartibida N₂O … N₂O₅ zinapoya shaklida yozing. Har bir zinaga rang, hol (gaz), xavf belgisini qo‘ying. Yo‘l harakatida chiqindi gazlarni kamaytirishning 3 yo‘lini yozing (jamoat transporti, katalitik neytralizator, elektromobil).