ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Azot oksidlari. Nitrat kislota

Darslar 40–41 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
40

Azotning kislorodli birikmalari

Darslik: 164-bet
MaqsadAzot oksidlarining formulalarini, azotning oksidlanish darajalarini, NO va NO₂ ning xossalari hamda ekologik ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
azot(II) oksid · nitrogen(II) oxideazot(IV) oksid · nitrogen(IV) oxidetuz hosil qilmaydigan oksid · non-salt-forming oxidekislotali yomg‘ir · acid rain
Tushuntirish

Azot kislorod bilan oksidlar hosil qiladi: N₂O (+1), NO (+2), N₂O₃ (+3), NO₂ (+4), N₂O₅ (+5); oddiy sharoitda azot kislorod bilan birikmaydi, ular bilvosita olinadi. NO — rangsiz, suvda juda oz eriydigan gaz, tuz hosil qilmaydigan (befarq) oksid. U chaqmoq vaqtida havoda hosil bo‘ladi (N₂ + O₂ ⇌ 2NO – Q), sanoatda ammiakni katalizatorda oksidlab olinadi, laboratoriyada esa misga suyultirilgan nitrat kislota ta’sir ettirib (3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O). Havoda NO darhol qizg‘ish-qo‘ng‘ir NO₂ ga aylanadi: 2NO + O₂ → 2NO₂. NO₂ — o‘tkir hidli, zaharli, bo‘g‘uvchi gaz, kislotali oksid; suvda erib nitrat va nitrit kislotalar beradi: 2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂, kislorod ishtirokida esa 4NO₂ + 2H₂O + O₂ → 4HNO₃. NO₂ va uning dimeri N₂O₄ orasida muvozanat bor. Avtomobil dvigatellari va issiqlik elektrostansiyalari havoga azot oksidlarini chiqaradi; ular kislotali yomg‘ir va shahar tumani (smog) sabablaridan biri. N₂O («kulgi gazi») tibbiyotda og‘riqsizlantirishda faqat mutaxassislar tomonidan ishlatiladi. Azot oksidlari bilan ishlash zaharli, shuning uchun tajribalar faqat shamollatish shkafida o‘qituvchi tomonidan o‘tkaziladi.

Azot oksidlari va azotning oksidlanish darajasi
N₂ONON₂O₃NO₂N₂O₅
+1+2+3+4+5
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chaqmoq paytida havo shunchalik qiziydiki, azot va kislorod birikib oz miqdor azot oksidlari hosil qiladi. Yomg‘ir ularni tuproqqa olib tushadi, shuning uchun bo‘rondan keyin o‘simliklar ozgina azot oladi. Avtomobil dvigatellari ham xuddi shunday oksidlarni chiqaradi.

Kim ishlatadi

Atmosfera olimlari azot oksidlari manbasini kuzatadi, avtomobil muhandislari chiqindi gazlarni tozalaydi, qishloq xo‘jaligi mutaxassislari yomg‘ir bilan tushadigan azotni hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan piyoda ketayotganda chorrahada bir daqiqada nechta transport o‘tishini sanab ko‘ring va ularning chiqindi gazlari qo‘shilib ketishini o‘ylang.

Namunalar
2NO + O2→2NO2
hajmlar 2 : 1 : 2; rangsiz gaz → qizg‘ish-qo‘ng‘ir gaz
2NO + O₂ → 2NO₂: hajmlar 2 : 1 : 2. 20 l NO ga 10 l O₂ kerak va 20 l NO₂ hosil bo‘ladi. D(NO₂/H₂) = 46 : 2 = 23.
N2 + O2⇄2NO – Q
endotermik: t ↑ → NO tomonga; bosim ta’sir qilmaydi
N₂ + O₂ ⇌ 2NO – Q: endotermik, gaz hajmlari 2 → 2. Haroratni oshirsak, muvozanat NO tomon siljiydi; bosim muvozanatni siljitmaydi, chunki hajm o‘zgarmaydi. 2 mol NO₂ ning massasi 2·46 = 92 g.
Sinfda faoliyat

«Azot zinapoyasi»: qog‘ozga azot oksidlari formulalarini oksidlanish darajasi tartibida N₂O … N₂O₅ zinapoya shaklida yozing. Har bir zinaga rang, hol (gaz), xavf belgisini qo‘ying. Yo‘l harakatida chiqindi gazlarni kamaytirishning 3 yo‘lini yozing (jamoat transporti, katalitik neytralizator, elektromobil).

Mashq
1
N₂O, NO, NO₂, N₂O₅ da azotning oksidlanish darajasi?
2
NO havoda nega qo‘ng‘ir tusga kiradi? Tenglama.
3
20 l NO ni to‘liq NO₂ ga aylantirish uchun kerak O₂ hajmi (bir xil sharoit)?
4
Nima uchun azot oksidlari kislotali yomg‘irga sabab bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahor guli magnitiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →