Darslar 21–22 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
21
Metallmaslarning umumiy xossalari
Darslik: 89–91-betlar
MaqsadMetallmaslarning davriy sistemadagi o‘rni, umumiy xossalari va birikmalari formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
metallmas · nonmetalp-element · p-elementuchuvchan vodorodli birikma · volatile hydrogen compoundxalkogenlar va galogenlar · chalcogens and halogens
Tushuntirish
Metallmaslar davriy sistemada katta va kichik davrlarning oxirida, bosh guruhchalarda joylashgan; vodorod va geliydan tashqari ularning hammasi p-elementlardir. Ularning atomlari elektronni biriktirib olishga moyil, shuning uchun reaksiyalarda ko‘pincha oksidlovchi bo‘ladi; davrda chapdan o‘ngga bu xossa kuchayadi, guruhchada yuqoridan pastga susayadi. Eng ko‘p elektron biriktiradigan metallmas — ftor, undan keyin kislorod va xlor. Yuqori oksidlari kislotali (IV guruh RO₂, V guruh R₂O₅, VI guruh RO₃, VII guruh R₂O₇), uchuvchan vodorodli birikmalari esa RH₄, RH₃, H₂R, HR formulalariga ega. Oddiy sharoitda H₂, N₂, O₂, F₂, Cl₂ gaz, brom suyuq, oltingugurt, fosfor, uglerod va yod qattiq moddalardir. Kislorod guruhchasi xalkogenlar, ftor guruhchasi galogenlar, geliy guruhchasi inert gazlar deyiladi. Yer qobig‘ida massa bo‘yicha taxminan 47 % kislorod va 28 % kremniy bor.
Namunalar
Fosfor V guruhda: yuqori oksidi P₂O₅, vodorodli birikmasi PH₃. Oltingugurt VI guruhda: SO₃ va H₂S. Kremniy IV guruhda: SiO₂ va SiH₄.
Cl, S, P ni elektronni biriktirish kuchi bo‘yicha taqqoslash: 3-davrda tartib raqami S (16) < Cl (17), P (15) < S (16), demak, kuch P < S < Cl tartibida ortadi.
Sinfda faoliyat
«Metallmas xaritasi»: katakli qog‘ozga davriy sistemaning 2–3-davrlari qismini chizing va metallmaslarni rangli qalam bilan bo‘yang; har biriga oksid va vodorodli birikma formulasini yozing. Faqat qalam va qog‘oz.
Mashq
1
Metallmaslarning uchta umumiy xossasini ayting.
Elektronni biriktiradi (oksidlovchi), kislotali oksidlar hosil qiladi, uchuvchan vodorodli birikmalari bor.
2
N, Se va Cl uchun yuqori oksid va vodorodli birikma formulalarini yozing.
N₂O₅, NH₃; SeO₃, H₂Se; Cl₂O₇, HCl
3
Qaysi metallmaslar oddiy sharoitda gaz, qaysi biri suyuq?