ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Metallmaslar. Galogenlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
21

Metallmaslarning umumiy xossalari

Darslik: 89–91-betlar
MaqsadMetallmaslarning davriy sistemadagi o‘rni, umumiy xossalari va birikmalari formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
metallmas · nonmetalp-element · p-elementuchuvchan vodorodli birikma · volatile hydrogen compoundxalkogenlar va galogenlar · chalcogens and halogens
Tushuntirish

Metallmaslar davriy sistemada katta va kichik davrlarning oxirida, bosh guruhchalarda joylashgan; vodorod va geliydan tashqari ularning hammasi p-elementlardir. Ularning atomlari elektronni biriktirib olishga moyil, shuning uchun reaksiyalarda ko‘pincha oksidlovchi bo‘ladi; davrda chapdan o‘ngga bu xossa kuchayadi, guruhchada yuqoridan pastga susayadi. Eng ko‘p elektron biriktiradigan metallmas — ftor, undan keyin kislorod va xlor. Yuqori oksidlari kislotali (IV guruh RO₂, V guruh R₂O₅, VI guruh RO₃, VII guruh R₂O₇), uchuvchan vodorodli birikmalari esa RH₄, RH₃, H₂R, HR formulalariga ega. Oddiy sharoitda H₂, N₂, O₂, F₂, Cl₂ gaz, brom suyuq, oltingugurt, fosfor, uglerod va yod qattiq moddalardir. Kislorod guruhchasi xalkogenlar, ftor guruhchasi galogenlar, geliy guruhchasi inert gazlar deyiladi. Yer qobig‘ida massa bo‘yicha taxminan 47 % kislorod va 28 % kremniy bor.

Guruh: yuqori oksid (yuqori qator) va vodorodli birikma (pastki qator)
IVVVIVII
RO₂R₂O₅RO₃R₂O₇
RH₄RH₃H₂RHR
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Havoning taxminan 78 % i azot, 21 % i kislorod, ya’ni jami 99 % nometalldan iborat. Suv, oziq-ovqat va tanamizdagi asosiy elementlar ham asosan nometallar: vodorod, uglerod, kislorod, azot.

Kim ishlatadi

Havo sifatini o‘lchovchi olimlar gazlar ulushini kuzatadi, shifoxonalarda kisloroddan foydalanadi, oziq-ovqat qadoqlovchilari azot bilan to‘ldirilgan paketlar tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi asosan metallmaslardan iborat beshta narsani (masalan, havo, suv, yog‘och, qalam o‘zagi) va metalldan yasalgan beshta narsani yozing, so‘ng solishtiring.

Namunalar
PSSi
guruhVVIIV
yuqori oksidP₂O₅SO₃SiO₂
vodorodli birikmaPH₃H₂SSiH₄
Fosfor V guruhda: yuqori oksidi P₂O₅, vodorodli birikmasi PH₃. Oltingugurt VI guruhda: SO₃ va H₂S. Kremniy IV guruhda: SiO₂ va SiH₄.
IAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIA123HHeLiBeBCNOFNeNaMgAlSiPSClAr
Cl, S, P ni elektronni biriktirish kuchi bo‘yicha taqqoslash: 3-davrda tartib raqami S (16) < Cl (17), P (15) < S (16), demak, kuch P < S < Cl tartibida ortadi.
Sinfda faoliyat

«Metallmas xaritasi»: katakli qog‘ozga davriy sistemaning 2–3-davrlari qismini chizing va metallmaslarni rangli qalam bilan bo‘yang; har biriga oksid va vodorodli birikma formulasini yozing. Faqat qalam va qog‘oz.

Mashq
1
Metallmaslarning uchta umumiy xossasini ayting.
2
N, Se va Cl uchun yuqori oksid va vodorodli birikma formulalarini yozing.
3
Qaysi metallmaslar oddiy sharoitda gaz, qaysi biri suyuq?
4
Nima uchun inert gazlar boshqa metallmaslardan keskin farq qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQoshiqli plafon: kutubxona burchagi uchun LED chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →