Metallmaslarning umumiy xossalari
Metallmaslar davriy sistemada katta va kichik davrlarning oxirida, bosh guruhchalarda joylashgan; vodorod va geliydan tashqari ularning hammasi p-elementlardir. Ularning atomlari elektronni biriktirib olishga moyil, shuning uchun reaksiyalarda ko‘pincha oksidlovchi bo‘ladi; davrda chapdan o‘ngga bu xossa kuchayadi, guruhchada yuqoridan pastga susayadi. Eng ko‘p elektron biriktiradigan metallmas — ftor, undan keyin kislorod va xlor. Yuqori oksidlari kislotali (IV guruh RO₂, V guruh R₂O₅, VI guruh RO₃, VII guruh R₂O₇), uchuvchan vodorodli birikmalari esa RH₄, RH₃, H₂R, HR formulalariga ega. Oddiy sharoitda H₂, N₂, O₂, F₂, Cl₂ gaz, brom suyuq, oltingugurt, fosfor, uglerod va yod qattiq moddalardir. Kislorod guruhchasi xalkogenlar, ftor guruhchasi galogenlar, geliy guruhchasi inert gazlar deyiladi. Yer qobig‘ida massa bo‘yicha taxminan 47 % kislorod va 28 % kremniy bor.
| IV | V | VI | VII |
|---|---|---|---|
| RO₂ | R₂O₅ | RO₃ | R₂O₇ |
| RH₄ | RH₃ | H₂R | HR |
Havoning taxminan 78 % i azot, 21 % i kislorod, ya’ni jami 99 % nometalldan iborat. Suv, oziq-ovqat va tanamizdagi asosiy elementlar ham asosan nometallar: vodorod, uglerod, kislorod, azot.
Havo sifatini o‘lchovchi olimlar gazlar ulushini kuzatadi, shifoxonalarda kisloroddan foydalanadi, oziq-ovqat qadoqlovchilari azot bilan to‘ldirilgan paketlar tayyorlaydi.
Atrofingizdagi asosan metallmaslardan iborat beshta narsani (masalan, havo, suv, yog‘och, qalam o‘zagi) va metalldan yasalgan beshta narsani yozing, so‘ng solishtiring.
| P | S | Si | |
|---|---|---|---|
| guruh | V | VI | IV |
| yuqori oksid | P₂O₅ | SO₃ | SiO₂ |
| vodorodli birikma | PH₃ | H₂S | SiH₄ |
«Metallmas xaritasi»: katakli qog‘ozga davriy sistemaning 2–3-davrlari qismini chizing va metallmaslarni rangli qalam bilan bo‘yang; har biriga oksid va vodorodli birikma formulasini yozing. Faqat qalam va qog‘oz.