ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Sulfat kislota sanoati. 2-amaliy ish

Darslar 36–37 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
36

Sanoatda sulfat kislota ishlab chiqarish

Darslik: 147–150-betlar
MaqsadSulfat kislotaning sanoatda ishlab chiqarilishi (kontakt usuli), xomashyo, bosqichlar va optimal sharoitlarni bilish.
Yangi so‘zlar
xomashyo · raw materialqaynovchi qatlam · fluidized bedkontakt apparati · contact converteroleum · oleum
Tushuntirish

Sulfat kislota uchun xomashyo: oltingugurt S, pirit FeS₂, rangli metall sulfidlari va H₂S. Ishlab chiqarish uch bosqichdan iborat. 1) SO₂ olish: piritni kuydirish 4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂; pirit kukuni «qaynovchi qatlam» pechida yuqoridan tushadi, havo pastdan puflanadi, shuning uchun u tez va to‘liq yonadi. 2) SO₂ ni tozalash: chang siklon va elektrofiltrda ajratiladi, namlik quritish minorasida konsentrlangan H₂SO₄ bilan olinadi — chang va suv bug‘i katalizatorni zaharlaydi. 3) Kontakt apparatida SO₂ ni V₂O₅ katalizatorida oksidlash: 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ + Q. Reaksiya qaytar va ekzotermik, shuning uchun harorat 400–450 °C ushlanadi: pastroq haroratda unum yuqori, lekin juda past bo‘lsa, tezlik kamayadi. Ajralgan issiqlik kelayotgan gazni isitishga sarflanadi. Nihoyat, SO₃ suvda emas, 98 % li H₂SO₄ da yutiladi (suv bilan tuman hosil qiladi): H₂SO₄ + nSO₃ → oleum, so‘ng suyultiriladi. Jarayon uzluksiz; SO₂ chiqindilari atrofni zaharlamasligi uchun ularni tutib qolish zarur.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sulfat kislota o‘g‘it, akkumulyator va metallni qayta ishlashda kerak bo‘lgani uchun dunyoda eng ko‘p ishlab chiqariladigan kimyoviy moddalardan biri. Uning reaksiyalari issiqlik chiqaradi, zamonaviy zavodlar bu issiqlikdan bug‘ va elektr olib, o‘z energiya ehtiyojining katta qismini qoplaydi.

Kim ishlatadi

Kimyo zavodining muhandislari bosqichma-bosqich jarayonni boshqaradi, o‘g‘it ishlab chiqaruvchilar kislotadan foydalanadi, kon ishchilari xom ashyoni yetkazib beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Oddiy jarayonni, masalan qog‘oz kemacha yasashni, xomashyo, bosqichlar va mahsulotdan iborat blok-sxema qilib chizing.

Namunalar
ƒFormula
FeS₂ → 2H₂SO₄
120 g (1 mol) → 196 g (2 mol)
FeS₂ → 2H₂SO₄ (oltingugurt saqlanadi). 120 g (1 mol) piritdan nazariy jihatdan 2 mol, ya’ni 196 g H₂SO₄ olinadi; 600 g piritdan 5·196 = 980 g.
4FeS2 + 11O2t°→2Fe2O3 + 8SO2
4 mol (480 g) → 8 mol (512 g)
S → H₂SO₄: 32 g S dan 98 g kislota. 64 kg S dan 64·98 : 32 = 196 kg H₂SO₄. 4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂: 4 mol pirit (480 g) dan 8 mol SO₂ (512 g).
Sinfda faoliyat

«Zavod sxemasi»: katta qog‘ozda sulfat kislota zavodining blok-sxemasini chizing: xomashyo → pech → tozalash → quritish → kontakt apparati → yutish minorasi → ombor. Har blok ostiga tenglama yoki shartni yozing. Ekskursiyada yoki videoda ko‘rsatilgan holda kuzating; zavodga o‘zboshimcha kirilmaydi.

Mashq
1
Sulfat kislota ishlab chiqarishning uch bosqichini ayting.
2
Nima uchun SO₃ suvda emas, 98 % li H₂SO₄ da yutiladi?
3
64 kg oltingugurtdan nazariy jihatdan necha kg H₂SO₄ olinadi?
4
Nima uchun kontakt apparatida harorat juda yuqori ham, juda past ham qilinmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z kristall bog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →