Sanoatda sulfat kislota ishlab chiqarish
Sulfat kislota uchun xomashyo: oltingugurt S, pirit FeS₂, rangli metall sulfidlari va H₂S. Ishlab chiqarish uch bosqichdan iborat. 1) SO₂ olish: piritni kuydirish 4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂; pirit kukuni «qaynovchi qatlam» pechida yuqoridan tushadi, havo pastdan puflanadi, shuning uchun u tez va to‘liq yonadi. 2) SO₂ ni tozalash: chang siklon va elektrofiltrda ajratiladi, namlik quritish minorasida konsentrlangan H₂SO₄ bilan olinadi — chang va suv bug‘i katalizatorni zaharlaydi. 3) Kontakt apparatida SO₂ ni V₂O₅ katalizatorida oksidlash: 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ + Q. Reaksiya qaytar va ekzotermik, shuning uchun harorat 400–450 °C ushlanadi: pastroq haroratda unum yuqori, lekin juda past bo‘lsa, tezlik kamayadi. Ajralgan issiqlik kelayotgan gazni isitishga sarflanadi. Nihoyat, SO₃ suvda emas, 98 % li H₂SO₄ da yutiladi (suv bilan tuman hosil qiladi): H₂SO₄ + nSO₃ → oleum, so‘ng suyultiriladi. Jarayon uzluksiz; SO₂ chiqindilari atrofni zaharlamasligi uchun ularni tutib qolish zarur.
Sulfat kislota o‘g‘it, akkumulyator va metallni qayta ishlashda kerak bo‘lgani uchun dunyoda eng ko‘p ishlab chiqariladigan kimyoviy moddalardan biri. Uning reaksiyalari issiqlik chiqaradi, zamonaviy zavodlar bu issiqlikdan bug‘ va elektr olib, o‘z energiya ehtiyojining katta qismini qoplaydi.
Kimyo zavodining muhandislari bosqichma-bosqich jarayonni boshqaradi, o‘g‘it ishlab chiqaruvchilar kislotadan foydalanadi, kon ishchilari xom ashyoni yetkazib beradi.
Oddiy jarayonni, masalan qog‘oz kemacha yasashni, xomashyo, bosqichlar va mahsulotdan iborat blok-sxema qilib chizing.
«Zavod sxemasi»: katta qog‘ozda sulfat kislota zavodining blok-sxemasini chizing: xomashyo → pech → tozalash → quritish → kontakt apparati → yutish minorasi → ombor. Har blok ostiga tenglama yoki shartni yozing. Ekskursiyada yoki videoda ko‘rsatilgan holda kuzating; zavodga o‘zboshimcha kirilmaydi.