Fosfor
Fosfor P — V guruh bosh guruhchasi, 3-davr elementi, tashqi qavati 3s²3p³; oksidlanish darajalari –3, 0, +3, +5, tabiatda asosan +5. Erkin holda uchramaydi: fosforit Ca₃(PO₄)₂ va apatitlar (masalan, ftorapatit Ca₅(PO₄)₃F) ko‘rinishida, shuningdek suyak, tish, oqsil va nuklein kislotalar tarkibida bo‘ladi. Sanoatda uni elektr pechida havosiz muhitda fosforitni qum va koks bilan qizdirib olishadi: Ca₃(PO₄)₂ + 5C + 3SiO₂ → 3CaSiO₃ + 2P + 5CO. Oq fosfor P₄ molekulali, suvda erimaydi, CS₂ da eriydi, qorong‘uda yarqiraydi, havoda o‘z-o‘zidan yonadi, juda zaharli, suv ostida saqlanadi; ~44 °C da suyuqlanadi. Qizil fosfor polimer tuzilishli, zaharsiz, CS₂ da erimaydi; oq fosfor havosiz qizdirilganda hosil bo‘ladi. Kimyoviy jihatdan fosfor kislorod, galogenlar, oltingugurt va metallar bilan birikadi: 4P + 5O₂ → 2P₂O₅, 2P + 3Cl₂ → 2PCl₃, 2P + 3Ca → Ca₃P₂. Gugurt qutisining yonidagi surtmada qizil fosfor, gugurt boshida esa oksidlovchi (KClO₃) bo‘ladi: 6P + 5KClO₃ → 5KCl + 3P₂O₅. Fosforning asosiy ishlatilishi — fosfat kislota va o‘g‘itlar. Oq fosfor bilan faqat mutaxassislar ishlaydi; gugurt bolalar o‘ynaydigan narsa emas.
| Oq fosfor | Qizil fosfor | |
|---|---|---|
| tuzilishi | molekulyar P₄ | polimer |
| zaharliligi | juda zaharli | zaharli emas |
| CS₂ da | eriydi | erimaydi |
| havoda | o‘z-o‘zidan alangalanadi | barqaror |
Suyak va tishlar asosan kalsiy fosfatdan iborat, fosfor esa DNK va hujayra energiyasida ham qatnashadi. Shuning uchun fosfor tirik organizmlar uchun zarur, o‘simlik uni tuproqdan oladi.
Stomatologlar tish emalini hisobga oladi, agronomlar tuproqdagi fosfor miqdorini tekshiradi, dietologlar ovqat tarkibini rejalashtiradi.
Oziq-ovqat qadog‘idagi ozuqaviy qiymat jadvalida «fosfor» yoki «kalsiy» qatorini rasmdan toping; hech narsani tatib ko‘rmang.
«Fosfor aylanishi»: tosh jinslar → tuproq → o‘simlik → hayvon → inson → chiqindi → tuproq doirasini chizing. Yoniga fosforli o‘g‘it, suyak va tishdagi fosfor, ATF ni qo‘ying. Gugurtni qanday xavfsiz saqlash haqida 3 ta qoida yozing. Hech qanday gugurt yoqilmaydi.