Fosfor
Fosfor P — V guruh bosh guruhchasi, 3-davr elementi, tashqi qavati 3s²3p³; oksidlanish darajalari –3, 0, +3, +5, tabiatda asosan +5. Erkin holda uchramaydi: fosforit Ca₃(PO₄)₂ va apatitlar (masalan, ftorapatit Ca₅(PO₄)₃F) ko‘rinishida, shuningdek suyak, tish, oqsil va nuklein kislotalar tarkibida bo‘ladi. Sanoatda uni elektr pechida havosiz muhitda fosforitni qum va koks bilan qizdirib olishadi: Ca₃(PO₄)₂ + 5C + 3SiO₂ → 3CaSiO₃ + 2P + 5CO. Oq fosfor P₄ molekulali, suvda erimaydi, CS₂ da eriydi, qorong‘uda yarqiraydi, havoda o‘z-o‘zidan yonadi, juda zaharli, suv ostida saqlanadi; ~44 °C da suyuqlanadi. Qizil fosfor polimer tuzilishli, zaharsiz, CS₂ da erimaydi; oq fosfor havosiz qizdirilganda hosil bo‘ladi. Kimyoviy jihatdan fosfor kislorod, galogenlar, oltingugurt va metallar bilan birikadi: 4P + 5O₂ → 2P₂O₅, 2P + 3Cl₂ → 2PCl₃, 2P + 3Ca → Ca₃P₂. Gugurt qutisining yonidagi surtmada qizil fosfor, gugurt boshida esa oksidlovchi (KClO₃) bo‘ladi: 6P + 5KClO₃ → 5KCl + 3P₂O₅. Fosforning asosiy ishlatilishi — fosfat kislota va o‘g‘itlar. Oq fosfor bilan faqat mutaxassislar ishlaydi; gugurt bolalar o‘ynaydigan narsa emas.
«Fosfor aylanishi»: tosh jinslar → tuproq → o‘simlik → hayvon → inson → chiqindi → tuproq doirasini chizing. Yoniga fosforli o‘g‘it, suyak va tishdagi fosfor, ATF ni qo‘ying. Gugurtni qanday xavfsiz saqlash haqida 3 ta qoida yozing. Hech qanday gugurt yoqilmaydi.