ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Fosfor va uning kislorodli birikmalari

Darslar 43–44 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
43

Fosfor

Darslik: 174–176-betlar
MaqsadFosforning atom tuzilishi, tabiiy birikmalari, allotropik shakllari, olinishi va xossalarini bilish; fosfor bilan ishlash xavfini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fosfor · phosphorusoq va qizil fosfor · white and red phosphorusfosforit va apatit · phosphorite and apatitefosfid · phosphide
Tushuntirish

Fosfor P — V guruh bosh guruhchasi, 3-davr elementi, tashqi qavati 3s²3p³; oksidlanish darajalari –3, 0, +3, +5, tabiatda asosan +5. Erkin holda uchramaydi: fosforit Ca₃(PO₄)₂ va apatitlar (masalan, ftorapatit Ca₅(PO₄)₃F) ko‘rinishida, shuningdek suyak, tish, oqsil va nuklein kislotalar tarkibida bo‘ladi. Sanoatda uni elektr pechida havosiz muhitda fosforitni qum va koks bilan qizdirib olishadi: Ca₃(PO₄)₂ + 5C + 3SiO₂ → 3CaSiO₃ + 2P + 5CO. Oq fosfor P₄ molekulali, suvda erimaydi, CS₂ da eriydi, qorong‘uda yarqiraydi, havoda o‘z-o‘zidan yonadi, juda zaharli, suv ostida saqlanadi; ~44 °C da suyuqlanadi. Qizil fosfor polimer tuzilishli, zaharsiz, CS₂ da erimaydi; oq fosfor havosiz qizdirilganda hosil bo‘ladi. Kimyoviy jihatdan fosfor kislorod, galogenlar, oltingugurt va metallar bilan birikadi: 4P + 5O₂ → 2P₂O₅, 2P + 3Cl₂ → 2PCl₃, 2P + 3Ca → Ca₃P₂. Gugurt qutisining yonidagi surtmada qizil fosfor, gugurt boshida esa oksidlovchi (KClO₃) bo‘ladi: 6P + 5KClO₃ → 5KCl + 3P₂O₅. Fosforning asosiy ishlatilishi — fosfat kislota va o‘g‘itlar. Oq fosfor bilan faqat mutaxassislar ishlaydi; gugurt bolalar o‘ynaydigan narsa emas.

Oq fosforQizil fosfor
tuzilishimolekulyar P₄polimer
zaharliligijuda zaharlizaharli emas
CS₂ daeriydierimaydi
havodao‘z-o‘zidan alangalanadibarqaror
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suyak va tishlar asosan kalsiy fosfatdan iborat, fosfor esa DNK va hujayra energiyasida ham qatnashadi. Shuning uchun fosfor tirik organizmlar uchun zarur, o‘simlik uni tuproqdan oladi.

Kim ishlatadi

Stomatologlar tish emalini hisobga oladi, agronomlar tuproqdagi fosfor miqdorini tekshiradi, dietologlar ovqat tarkibini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Oziq-ovqat qadog‘idagi ozuqaviy qiymat jadvalida «fosfor» yoki «kalsiy» qatorini rasmdan toping; hech narsani tatib ko‘rmang.

Namunalar
ƒFormula
ω(P) = 62 : 310 = 0,2
Mᵣ(Ca₃(PO₄)₂) = 3·40 + 2·31 + 8·16 = 310
Ca₃(PO₄)₂ da P ning massa ulushi: Mᵣ = 3·40 + 2·31 + 8·16 = 310; ω(P) = 62 : 310 = 0,2 (20 %). 4P + 5O₂ → 2P₂O₅: 62 g (2 mol) P dan 142 g (1 mol) P₂O₅.
6P + 5KClO3→5KCl + 3P2O5
P⁰ – 5e⁻ → P⁺⁵ | 6; Cl⁺⁵ + 6e⁻ → Cl⁻ | 5
6P + 5KClO₃ → 5KCl + 3P₂O₅: P⁰ – 5e⁻ → P⁺⁵ | 6; Cl⁺⁵ + 6e⁻ → Cl⁻ | 5. Jami 30 ta elektron o‘tadi; P — qaytaruvchi, KClO₃ — oksidlovchi. 31 g P ga 40 g O₂ kerak (31 g = 1 mol, 1,25 mol O₂).
Sinfda faoliyat

«Fosfor aylanishi»: tosh jinslar → tuproq → o‘simlik → hayvon → inson → chiqindi → tuproq doirasini chizing. Yoniga fosforli o‘g‘it, suyak va tishdagi fosfor, ATF ni qo‘ying. Gugurtni qanday xavfsiz saqlash haqida 3 ta qoida yozing. Hech qanday gugurt yoqilmaydi.

Mashq
1
Fosforning oksidlanish darajalarini ayting.
2
Oq va qizil fosforni ikki xossa bo‘yicha taqqoslang.
3
Ca₃(PO₄)₂ da fosforning massa ulushi necha foiz (Mᵣ = 310)?
4
Nima uchun oq fosfor suv ostida saqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘rgazma kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →