Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari
Elementlarning oksidlanish darajasi o‘zgaradigan reaksiyalar oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari deyiladi. Oksidlanish — atom, molekula yoki ion elektron berishi, bunda oksidlanish darajasi ortadi; qaytarilish — elektron biriktirib olish, daraja kamayadi. Elektron bergan zarra qaytaruvchi (u oksidlanadi), elektron olgan zarra oksidlovchi (u qaytariladi). Ikkala jarayon bir vaqtda ketadi: berilgan elektronlar soni olinganlarga teng. Metallar faqat qaytaruvchi; metallmaslar (ftordan tashqari) sharoitga qarab oksidlovchi ham, qaytaruvchi ham bo‘ladi: 2Na + S → Na₂S da S oksidlovchi, S + O₂ → SO₂ da qaytaruvchi. Oksidlanish darajasi o‘zgarmaydigan reaksiyalar (masalan, NaOH + HCl → NaCl + H₂O) OQR emas.
| Oksidlanish | Qaytarilish | |
|---|---|---|
| elektronlar | beradi | oladi |
| daraja | ortadi | kamayadi |
| zarracha | qaytaruvchi | oksidlovchi |
Fonar batareyasida sink atomlari elektron beradi, boshqa modda ularni qabul qiladi. Elektronlar tashqi zanjir bo‘ylab o‘tib, lampani yoqadi. Batareya shunday oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi tufayli ishlaydi.
Batareya muhandislari reaksiyani nazorat qiladi, metallurglar rudadan metall qaytaradi, suvni tozalash xodimlari oksidlovchi moddalar bilan ishlaydi.
Rasmdagi batareya yorlig‘idagi «sink», «litiy» yoki «ishqoriy» so‘zlarini toping va elementlar jadvalida joylashgan o‘rnini yozing.
«OQR yoki yo‘q?»: 6 ta reaksiya tenglamasini kartochkaga yozing (masalan, 2H₂ + O₂ → 2H₂O, NaOH + HCl → NaCl + H₂O). Darajalarni yozib, oksidlovchi va qaytaruvchini belgilang. Faqat qog‘ozda; reaksiyalar bajarilmaydi.