ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
19

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Darslik: 80–82-betlar
MaqsadOksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini (OQR), oksidlovchi va qaytaruvchini aniqlashni bilish.
Yangi so‘zlar
oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi (OQR) · redox reactionoksidlovchi · oxidizing agentqaytaruvchi · reducing agentoksidlanish va qaytarilish · oxidation and reduction
Tushuntirish

Elementlarning oksidlanish darajasi o‘zgaradigan reaksiyalar oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari deyiladi. Oksidlanish — atom, molekula yoki ion elektron berishi, bunda oksidlanish darajasi ortadi; qaytarilish — elektron biriktirib olish, daraja kamayadi. Elektron bergan zarra qaytaruvchi (u oksidlanadi), elektron olgan zarra oksidlovchi (u qaytariladi). Ikkala jarayon bir vaqtda ketadi: berilgan elektronlar soni olinganlarga teng. Metallar faqat qaytaruvchi; metallmaslar (ftordan tashqari) sharoitga qarab oksidlovchi ham, qaytaruvchi ham bo‘ladi: 2Na + S → Na₂S da S oksidlovchi, S + O₂ → SO₂ da qaytaruvchi. Oksidlanish darajasi o‘zgarmaydigan reaksiyalar (masalan, NaOH + HCl → NaCl + H₂O) OQR emas.

OksidlanishQaytarilish
elektronlarberadioladi
darajaortadikamayadi
zarrachaqaytaruvchioksidlovchi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fonar batareyasida sink atomlari elektron beradi, boshqa modda ularni qabul qiladi. Elektronlar tashqi zanjir bo‘ylab o‘tib, lampani yoqadi. Batareya shunday oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi tufayli ishlaydi.

Kim ishlatadi

Batareya muhandislari reaksiyani nazorat qiladi, metallurglar rudadan metall qaytaradi, suvni tozalash xodimlari oksidlovchi moddalar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Rasmdagi batareya yorlig‘idagi «sink», «litiy» yoki «ishqoriy» so‘zlarini toping va elementlar jadvalida joylashgan o‘rnini yozing.

Namunalar
2Mg + O2→2MgO
Mg⁰ → Mg²⁺ (qaytaruvchi); O⁰ → O²⁻ (oksidlovchi)
2Mg + O₂ → 2MgO: Mg⁰ → Mg²⁺ (daraja ortdi, Mg — qaytaruvchi), O⁰ → O²⁻ (kamaydi, O₂ — oksidlovchi).
H2S + Cl2→2HCl + S
S²⁻ → S⁰ (qaytaruvchi); Cl⁰ → Cl⁻ (oksidlovchi)
H₂S + Cl₂ → 2HCl + S: S⁻² → S⁰ (qaytaruvchi, H₂S), Cl⁰ → Cl⁻ (oksidlovchi, Cl₂). CaCO₃ → CaO + CO₂ da darajalar o‘zgarmaydi — OQR emas.
Sinfda faoliyat

«OQR yoki yo‘q?»: 6 ta reaksiya tenglamasini kartochkaga yozing (masalan, 2H₂ + O₂ → 2H₂O, NaOH + HCl → NaCl + H₂O). Darajalarni yozib, oksidlovchi va qaytaruvchini belgilang. Faqat qog‘ozda; reaksiyalar bajarilmaydi.

Mashq
1
Oksidlanish va qaytarilishni elektronlar bilan ta’riflang.
2
4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃ da oksidlovchi va qaytaruvchini ayting.
3
Qaysi biri OQR: a) 2H₂ + O₂ → 2H₂O; b) HCl + KOH → KCl + H₂O?
4
Nima uchun erkin holdagi metall hech qachon oksidlovchi bo‘la olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlash signalizatsiyasi: 3 volt, to‘rt elementHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →