☰ Mundarija · Kimyo

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
19

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Darslik: 80–82-betlar
MaqsadOksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini (OQR), oksidlovchi va qaytaruvchini aniqlashni bilish.
Yangi so‘zlar
oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi (OQR) · redox reactionoksidlovchi · oxidizing agentqaytaruvchi · reducing agentoksidlanish va qaytarilish · oxidation and reduction
Tushuntirish

Elementlarning oksidlanish darajasi o‘zgaradigan reaksiyalar oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari deyiladi. Oksidlanish — atom, molekula yoki ion elektron berishi, bunda oksidlanish darajasi ortadi; qaytarilish — elektron biriktirib olish, daraja kamayadi. Elektron bergan zarra qaytaruvchi (u oksidlanadi), elektron olgan zarra oksidlovchi (u qaytariladi). Ikkala jarayon bir vaqtda ketadi: berilgan elektronlar soni olinganlarga teng. Metallar faqat qaytaruvchi; metallmaslar (ftordan tashqari) sharoitga qarab oksidlovchi ham, qaytaruvchi ham bo‘ladi: 2Na + S → Na₂S da S oksidlovchi, S + O₂ → SO₂ da qaytaruvchi. Oksidlanish darajasi o‘zgarmaydigan reaksiyalar (masalan, NaOH + HCl → NaCl + H₂O) OQR emas.

Namunalar
2Mg + O₂ → 2MgO: Mg⁰ → Mg²⁺ (daraja ortdi, Mg — qaytaruvchi), O⁰ → O²⁻ (kamaydi, O₂ — oksidlovchi).
H₂S + Cl₂ → 2HCl + S: S⁻² → S⁰ (qaytaruvchi, H₂S), Cl⁰ → Cl⁻ (oksidlovchi, Cl₂). CaCO₃ → CaO + CO₂ da darajalar o‘zgarmaydi — OQR emas.
Sinfda faoliyat

«OQR yoki yo‘q?»: 6 ta reaksiya tenglamasini kartochkaga yozing (masalan, 2H₂ + O₂ → 2H₂O, NaOH + HCl → NaCl + H₂O). Darajalarni yozib, oksidlovchi va qaytaruvchini belgilang. Faqat qog‘ozda; reaksiyalar bajarilmaydi.

Mashq
1
Oksidlanish va qaytarilishni elektronlar bilan ta’riflang.
2
4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃ da oksidlovchi va qaytaruvchini ayting.
3
Qaysi biri OQR: a) 2H₂ + O₂ → 2H₂O; b) HCl + KOH → KCl + H₂O?
4
Nima uchun erkin holdagi metall hech qachon oksidlovchi bo‘la olmaydi?