☰ Mundarija · Kimyo

Mineral o‘g‘itlar

Darslar 46–47 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
46

Mineral o‘g‘itlar

Darslik: 185–188-betlar
MaqsadMineral o‘g‘itlarning qishloq xo‘jaligidagi ahamiyatini, ozuqa elementlari va o‘g‘itlar tasnifini bilish; o‘g‘itlardan to‘g‘ri va xavfsiz foydalanish qoidalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mineral o‘g‘it · mineral fertilizerozuqa elementi · nutrient elementmakro va mikroelementlar · macro- and micronutrientsoddiy va kompleks o‘g‘it · simple and complex fertilizer
Tushuntirish

O‘simlik tuproqdan suv va ionlar holidagi mineral moddalar oladi, hosil olingach, ular tuproqda kamayadi, shuning uchun mineral o‘g‘itlar solinadi. Ko‘p miqdorda kerak bo‘ladigan makroelementlar — C, H, O, N, P, S, K, Ca, Mg; oz miqdorda kerak bo‘ladigan mikroelementlar — Fe, Mn, B, Cu, Zn, Mo, Co. Eng muhim ozuqa elementlari N, P va K. Azot yetishmasa, o‘simlik sekin o‘sadi va barglari och-yashil yoki sarg‘ish bo‘ladi; fosfor ildiz, gul va urug‘ rivojiga kerak; kaliy fotosintez va uglevodlar to‘planishini tezlashtiradi, poyani mustahkamlaydi. O‘g‘itdagi ozuqa miqdori azot uchun N, fosfor uchun P₂O₅, kaliy uchun K₂O ning massa ulushi bilan ifodalanadi. Faqat bitta ozuqa elementi tutgan o‘g‘it oddiy (NH₄NO₃, KCl), ikki yoki uch elementli esa kompleks (KNO₃, NH₄H₂PO₄) deyiladi. O‘g‘it me’yorda solinishi kerak: ortiqcha miqdor mahsulotda nitratlarning to‘planishiga, yer osti va ochiq suvlarning ifloslanishiga, suv havzalarida o‘tlarning haddan tashqari ko‘payishiga olib keladi. Mineral o‘g‘itlar kimyoviy moddalar: ularni bolalar yetmaydigan joyda, yonuvchi moddalardan uzoqda saqlash, qo‘lqop bilan ishlatish, aralashtirmaslik va faqat kattalar rahbarligida solish kerak.

Namunalar
NH₄NO₃: Mᵣ = 80, ω(N) = 28 : 80 = 35 %. 400 kg bu o‘g‘itda 400·28 : 80 = 140 kg sof azot bor. KCl: 2KCl → K₂O, ya’ni 149 kg KCl da 94 kg K₂O; 298 kg da 188 kg K₂O.
Qadoqdagi «10-10-10» yozuvi 10 % N, 10 % P₂O₅, 10 % K₂O ni bildiradi. 50 kg xaltada 50·10 : 100 = 5 kg dan har bir ozuqa bor. Ca(H₂PO₄)₂ → P₂O₅: 234 kg tuzda 142 kg P₂O₅; 468 kg da 284 kg.
Sinfda faoliyat

«O‘g‘it yorlig‘i»: o‘g‘it qadog‘idagi yozuvni (N–P–K) qog‘ozda tuzing: 3 xil o‘simlik uchun o‘z yorliqlaringizni o‘ylab toping (barg uchun, ildiz uchun, meva uchun) va sababini yozing. Haqiqiy o‘g‘it ochilmaydi; faqat ota-ona yoki o‘qituvchi bilan o‘g‘it do‘konida yorliqlarni o‘qiymiz.

Mashq
1
N, P va K o‘simlik uchun nima uchun muhim (bittadan jumla)?
2
Qaysi o‘g‘it oddiy, qaysi biri kompleks: KCl, KNO₃, NH₄NO₃, NH₄H₂PO₄?
3
50 kg «10-10-10» o‘g‘itda necha kg azot bor?
4
Nima uchun o‘g‘itni me’yoridan ko‘p solish zarar?