ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Mineral o‘g‘itlar

Darslar 46–47 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
46

Mineral o‘g‘itlar

Darslik: 185–188-betlar
MaqsadMineral o‘g‘itlarning qishloq xo‘jaligidagi ahamiyatini, ozuqa elementlari va o‘g‘itlar tasnifini bilish; o‘g‘itlardan to‘g‘ri va xavfsiz foydalanish qoidalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mineral o‘g‘it · mineral fertilizerozuqa elementi · nutrient elementmakro va mikroelementlar · macro- and micronutrientsoddiy va kompleks o‘g‘it · simple and complex fertilizer
Tushuntirish

O‘simlik tuproqdan suv va ionlar holidagi mineral moddalar oladi, hosil olingach, ular tuproqda kamayadi, shuning uchun mineral o‘g‘itlar solinadi. Ko‘p miqdorda kerak bo‘ladigan makroelementlar — C, H, O, N, P, S, K, Ca, Mg; oz miqdorda kerak bo‘ladigan mikroelementlar — Fe, Mn, B, Cu, Zn, Mo, Co. Eng muhim ozuqa elementlari N, P va K. Azot yetishmasa, o‘simlik sekin o‘sadi va barglari och-yashil yoki sarg‘ish bo‘ladi; fosfor ildiz, gul va urug‘ rivojiga kerak; kaliy fotosintez va uglevodlar to‘planishini tezlashtiradi, poyani mustahkamlaydi. O‘g‘itdagi ozuqa miqdori azot uchun N, fosfor uchun P₂O₅, kaliy uchun K₂O ning massa ulushi bilan ifodalanadi. Faqat bitta ozuqa elementi tutgan o‘g‘it oddiy (NH₄NO₃, KCl), ikki yoki uch elementli esa kompleks (KNO₃, NH₄H₂PO₄) deyiladi. O‘g‘it me’yorda solinishi kerak: ortiqcha miqdor mahsulotda nitratlarning to‘planishiga, yer osti va ochiq suvlarning ifloslanishiga, suv havzalarida o‘tlarning haddan tashqari ko‘payishiga olib keladi. Mineral o‘g‘itlar kimyoviy moddalar: ularni bolalar yetmaydigan joyda, yonuvchi moddalardan uzoqda saqlash, qo‘lqop bilan ishlatish, aralashtirmaslik va faqat kattalar rahbarligida solish kerak.

ElementVazifasiHisoblanadi
No‘sish, yashil bargN
Pildiz, gul, urug‘P₂O₅
Kfotosintez, poya mustahkamligiK₂O
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dalaga 50 kg sof azot kerak, o‘g‘it qopining yorlig‘ida esa «25 % N» yozilgan. Hisob: 50 : 0,25 = 200 kg o‘g‘it kerak, ya’ni 50 kg li 4 ta qop.

Kim ishlatadi

Agronomlar ekin turiga qarab o‘g‘it tanlaydi, o‘g‘it sotuvchilari yorliqni tushuntiradi, tuproqshunoslar tuproqdagi yetishmovchilikni aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘g‘it yorlig‘i rasmida N–P–K raqamlarini toping va qaysi oziq moddaning raqami eng katta ekanini ayting.

Namunalar
ƒFormula
ω(N) = 28 : 80 = 35 %
400 kg NH₄NO₃ → 140 kg N
NH₄NO₃: Mᵣ = 80, ω(N) = 28 : 80 = 35 %. 400 kg bu o‘g‘itda 400·28 : 80 = 140 kg sof azot bor. KCl: 2KCl → K₂O, ya’ni 149 kg KCl da 94 kg K₂O; 298 kg da 188 kg K₂O.
«10-10-10», 50 kg li qop
NP₂O₅K₂O
10 %10 %10 %
5 kg5 kg5 kg
Qadoqdagi «10-10-10» yozuvi 10 % N, 10 % P₂O₅, 10 % K₂O ni bildiradi. 50 kg xaltada 50·10 : 100 = 5 kg dan har bir ozuqa bor. Ca(H₂PO₄)₂ → P₂O₅: 234 kg tuzda 142 kg P₂O₅; 468 kg da 284 kg.
Sinfda faoliyat

«O‘g‘it yorlig‘i»: o‘g‘it qadog‘idagi yozuvni (N–P–K) qog‘ozda tuzing: 3 xil o‘simlik uchun o‘z yorliqlaringizni o‘ylab toping (barg uchun, ildiz uchun, meva uchun) va sababini yozing. Haqiqiy o‘g‘it ochilmaydi; faqat ota-ona yoki o‘qituvchi bilan o‘g‘it do‘konida yorliqlarni o‘qiymiz.

Mashq
1
N, P va K o‘simlik uchun nima uchun muhim (bittadan jumla)?
2
Qaysi o‘g‘it oddiy, qaysi biri kompleks: KCl, KNO₃, NH₄NO₃, NH₄H₂PO₄?
3
50 kg «10-10-10» o‘g‘itda necha kg azot bor?
4
Nima uchun o‘g‘itni me’yoridan ko‘p solish zarar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun o‘g‘it sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →