ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Oltingugurt oksidlari. Sulfat kislota

Darslar 32–33 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
32

Oltingugurtning kislorodli birikmalari

Darslik: 136–137-betlar
MaqsadOltingugurt(IV) va (VI) oksidlarining olinishi, xossalari va ishlatilishini bilish; SO₂ ning ekologik xavfini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
oltingugurt(IV) oksid · sulfur(IV) oxideoltingugurt(VI) oksid · sulfur(VI) oxidesulfit kislota · sulfurous acidkislotali yomg‘ir · acid rain
Tushuntirish

Oltingugurtning ikkita muhim oksidi bor: SO₂ (S +4) va SO₃ (S +6). SO₂ — rangsiz, o‘tkir hidli, zaharli gaz, kislotali oksid. U sulfidlarni havoda kuydirib olinadi: 4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂; tabiatda vulqon gazlari bilan ajraladi. Suvda erib, beqaror sulfit kislota beradi: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃. Ishqor va asosli oksidlar bilan sulfitlar hosil qiladi: SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O. Oraliq oksidlanish darajasida bo‘lgani uchun u ham oksidlovchi (2H₂S + SO₂ → 3S + 2H₂O), ham qaytaruvchi (2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃, katalizator ishtirokida) bo‘la oladi. SO₂ bo‘yoqlarni rangsizlantiradi, mikroblarni o‘ldiradi, quritilgan mevalarni saqlashda oz miqdorda qo‘llanadi. SO₃ — 45 °C da qaynaydigan rangsiz suyuqlik, suv bilan shiddatli reaksiyaga kirib sulfat kislota beradi: SO₃ + H₂O → H₂SO₄; sulfat kislota ishlab chiqarishda asosiy oraliq modda. SO₂ havoga chiqsa, namlik bilan sulfit va sulfat kislota hosil qilib, kislotali yomg‘irga sabab bo‘ladi, o‘simlik va binolarga zarar yetkazadi.

SO₂SO₃
S oksidlanish darajasi+4+6
suv bilanH₂SO₃H₂SO₄
holatigazsuyuqlik (qaynash 45 °C)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quritilgan o‘rik va mayiz qadog‘ida ba’zan «oltingugurt dioksid» yoki E220 yozilgan bo‘ladi. SO₂ juda oz miqdorda mevaning rangini saqlaydi va buzilishdan himoya qiladi; miqdor qonun bilan cheklanadi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat texnologlari saqlovchi qo‘shimchalarni nazorat qiladi, ekologlar zavod tutuni filtrlarini loyihalaydi, vinochilar sifatini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Quritilgan meva yoki boshqa mahsulot qadog‘idagi tarkib ro‘yxatini rasmdan o‘qib, «E» bilan boshlanuvchi qo‘shimchalarni sanab chiqing.

Namunalar
S + O2→SO2
32 g S → 64 g SO₂; 5 mol → 112 l
S + O₂ → SO₂: 32 g S dan 64 g SO₂; demak, 160 g S dan 320 g SO₂. 5 mol S dan 5 mol SO₂, n.sh.da 5·22,4 = 112 l.
2SO2 + O2⇄V₂O₅2SO3
hajmlar 2 : 1 : 2; 20 l + 10 l → 20 l
2SO₂ + O₂ → 2SO₃: hajmlar 2 : 1 : 2. 20 l SO₂ ga 10 l O₂ kerak va 20 l SO₃ hosil bo‘ladi (bir xil sharoitda). D(SO₂/H₂) = 64 : 2 = 32.
Sinfda faoliyat

«Kislotali yomg‘ir sxemasi»: zavod quvuri → SO₂ → bulut → H₂SO₃ / H₂SO₄ → yomg‘ir → daraxt va bino. Strelkalar bilan chizing va har bosqichga reaksiya tenglamasini yozing. Keyin 3 ta tozalash yo‘lini o‘ylab toping (filtrlar, toza yoqilg‘i, ishqor bilan yuvish). Faqat chizma; hech narsa yoqilmaydi.

Mashq
1
SO₂ va SO₃ da S ning oksidlanish darajasi?
2
SO₂ ning NaOH bilan reaksiya tenglamasi?
3
3 mol SO₃ massasi (M = 80 g/mol)?
4
SO₂ nima uchun ham oksidlovchi, ham qaytaruvchi bo‘la oladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuzatuv klubi uchun qizil chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →