ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elementlarning dastlabki toifalanishi va tabiiy oilalari

Darslar 3–4 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
3

Kimyoviy elementlarning dastlabki toifalanishi

Darslik: 17–20-betlar
MaqsadElementlarning metall, metallmas va amfoter elementlarga dastlabki toifalanishini va bu toifalanishning chegaralarini tushunish.
Yangi so‘zlar
metallar · metalsmetallmaslar · nonmetalsamfoter element · amphoteric elementamfoter gidroksid · amphoteric hydroxide
Tushuntirish

Kimyo fanining asoslarini qadimgi yunon olimlari (Levkipp, Demokrit, Epikur) va o‘rta asr allomalari — Ar-Roziy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino qo‘ygan; ular moddalarni xossalariga ko‘ra guruhlarga ajratishga harakat qilgan. XVIII asr oxirida taxminan 30 ta, XIX asrning 60-yillarida 63 ta element ma’lum bo‘lgan, bugun esa 118 ta. Elementlarni dastlab tashqi belgilariga ko‘ra metallar va metallmaslarga ajratishgan: metallar yaltiroq, issiqlik va elektrni o‘tkazadi, bolg‘alanadi (simobdan boshqasi qattiq); metallmaslar bunday xossalarga ega emas va qattiq (S, C), suyuq (Br₂) yoki gaz (O₂, H₂, Cl₂) holatda bo‘ladi. Tipik metallarning gidroksidlari asos, metallmaslarniki kislota bo‘ladi. Rux va aluminiy kabi amfoter elementlarning gidroksidi ham kislota, ham ishqor bilan reaksiyaga kirishadi: Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O va Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + 2H₂O. Bu toifalash mukammal emas: xrom CrO (asosli), Cr₂O₃ (amfoter), CrO₃ (kislotali) oksidlarini hosil qiladi.

MetallarMetallmaslar
yaltiroqlikboryo‘q
tok, issiqlik o‘tkazishyaxshiyomon
holatiqattiq (Hg suyuq)qattiq, suyuq, gaz
gidroksidiasoskislota
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Metall qoshiq va yog‘och qoshiq xonada bir xil haroratda tursa ham, metall sovuqroq tuyuladi. Metall issiqlikni qo‘ldan tez olib ketadi, yog‘och esa sekin. Metallarning shu xossasi ularni tovalar uchun qulay qiladi.

Kim ishlatadi

Materialshunoslar sim uchun metall, dastalar uchun plastmassa tanlaydi, zargarlar metallarning yaltiroqligi va plastikligidan foydalanadi, elektronika muhandislari kremniy kabi yarim o‘tkazgichlardan chip yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Xonadagi metall buyum (kalit, qoshiq) va yog‘och yoki plastik buyumga navbat bilan tegib ko‘ring: qaysi biri sovuqroq tuyuladi?

Namunalar
ElementOksid, gidroksidTur
NaNa₂O, NaOHmetall
SSO₂, H₂SO₃metallmas
ZnZnO, Zn(OH)₂amfoter
Tasniflash: Na — metall (oksidi Na₂O asosli, gidroksidi NaOH asos); S — metallmas (oksidi SO₂ kislotali, kislotasi H₂SO₃); Zn — amfoter (ZnO amfoter, Zn(OH)₂ amfoter).
Zn(OH)2 + 2HCl→ZnCl2 + 2H2O
0,5 mol Zn(OH)₂ : 1 mol HCl
0,5 mol Zn(OH)₂ ni neytrallash uchun xlorid kislota HCl dan 2 · 0,5 = 1 mol kerak, chunki Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O.
Sinfda faoliyat

«Metallmi yoki metallmasmi?»: o‘qituvchi suratlar yoki yopiq idishdagi namunalarni ko‘rsatadi (mis sim, oltingugurt kukuni, aluminiy folga, ko‘mir); sinf xossalar jadvalini to‘ldiradi. Simob va boshqa kimyoviy moddalarni qo‘l bilan ushlamang, namunalarni faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.

Mashq
1
Metallarga xos fizik xossalarni sanang.
2
Rux gidroksidi amfoter ekanini qaysi ikki reaksiya isbotlaydi?
3
Xromning CrO, Cr₂O₃ va CrO₃ oksidlari qanday xossaga ega?
4
Nima uchun «metall–metallmas» bo‘linishi mukammal emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov zaryadi uchun tayanchHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →