Kimyoviy elementlarning dastlabki toifalanishi
Kimyo fanining asoslarini qadimgi yunon olimlari (Levkipp, Demokrit, Epikur) va o‘rta asr allomalari — Ar-Roziy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino qo‘ygan; ular moddalarni xossalariga ko‘ra guruhlarga ajratishga harakat qilgan. XVIII asr oxirida taxminan 30 ta, XIX asrning 60-yillarida 63 ta element ma’lum bo‘lgan, bugun esa 118 ta. Elementlarni dastlab tashqi belgilariga ko‘ra metallar va metallmaslarga ajratishgan: metallar yaltiroq, issiqlik va elektrni o‘tkazadi, bolg‘alanadi (simobdan boshqasi qattiq); metallmaslar bunday xossalarga ega emas va qattiq (S, C), suyuq (Br₂) yoki gaz (O₂, H₂, Cl₂) holatda bo‘ladi. Tipik metallarning gidroksidlari asos, metallmaslarniki kislota bo‘ladi. Rux va aluminiy kabi amfoter elementlarning gidroksidi ham kislota, ham ishqor bilan reaksiyaga kirishadi: Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O va Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + 2H₂O. Bu toifalash mukammal emas: xrom CrO (asosli), Cr₂O₃ (amfoter), CrO₃ (kislotali) oksidlarini hosil qiladi.
| Metallar | Metallmaslar | |
|---|---|---|
| yaltiroqlik | bor | yo‘q |
| tok, issiqlik o‘tkazish | yaxshi | yomon |
| holati | qattiq (Hg suyuq) | qattiq, suyuq, gaz |
| gidroksidi | asos | kislota |
Metall qoshiq va yog‘och qoshiq xonada bir xil haroratda tursa ham, metall sovuqroq tuyuladi. Metall issiqlikni qo‘ldan tez olib ketadi, yog‘och esa sekin. Metallarning shu xossasi ularni tovalar uchun qulay qiladi.
Materialshunoslar sim uchun metall, dastalar uchun plastmassa tanlaydi, zargarlar metallarning yaltiroqligi va plastikligidan foydalanadi, elektronika muhandislari kremniy kabi yarim o‘tkazgichlardan chip yasaydi.
Xonadagi metall buyum (kalit, qoshiq) va yog‘och yoki plastik buyumga navbat bilan tegib ko‘ring: qaysi biri sovuqroq tuyuladi?
| Element | Oksid, gidroksid | Tur |
|---|---|---|
| Na | Na₂O, NaOH | metall |
| S | SO₂, H₂SO₃ | metallmas |
| Zn | ZnO, Zn(OH)₂ | amfoter |
«Metallmi yoki metallmasmi?»: o‘qituvchi suratlar yoki yopiq idishdagi namunalarni ko‘rsatadi (mis sim, oltingugurt kukuni, aluminiy folga, ko‘mir); sinf xossalar jadvalini to‘ldiradi. Simob va boshqa kimyoviy moddalarni qo‘l bilan ushlamang, namunalarni faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.