☰ Mundarija · Kimyo

Vodorod xlorid

Darslar 24 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
24

Vodorod xlorid

Darslik: 100–102-betlar
MaqsadVodorod xloridning tuzilishi, olinishi, xossalari va ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
vodorod xlorid · hydrogen chloridenisbiy molekular massa · relative molecular massnisbiy zichlik · relative densityxlorid kislota · hydrochloric acid
Tushuntirish

Vodorod xlorid HCl — qutbli kovalent molekula (H–Cl), nisbiy molekular massasi Mᵣ = 1 + 35,5 = 36,5. U rangsiz, o‘tkir hidli, bo‘g‘uvchi gaz; havoga nisbatan zichligi 36,5 : 29 ≈ 1,26, ya’ni havodan biroz og‘ir. Namli havoda tutaydi, chunki bug‘lari havo namligi bilan mayda tuman hosil qiladi. Suvda juda yaxshi eriydi: 1 hajm suvda taxminan 500 hajm HCl, shu eritma xlorid kislotadir. Sanoatda uni vodorod va xlordan olishadi: H₂ + Cl₂ → 2HCl; laboratoriyada esa quruq NaCl ga konsentrlangan H₂SO₄ ta’sir ettirib, qizdiriladi: 2NaCl + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2HCl (bu ish faqat o‘qituvchi tomonidan shamollatish shkafida bajariladi). Quruq vodorod xlorid metallar va metall oksidlari bilan reaksiyaga kirishmaydi; shu bilan u xlorid kislotadan farq qiladi. Uning asosiy ishlatilishi — xlorid kislota ishlab chiqarish.

Namunalar
Mᵣ(HCl) = 1 + 35,5 = 36,5. 2 mol NaCl (117 g) dan 2 mol HCl, ya’ni 2·36,5 = 73 g gaz olinadi. 5 mol NaCl dan 5 mol HCl, n.sh.da 5·22,4 = 112 l.
H₂ + Cl₂ → 2HCl: gazlar hajmlari 1 : 1 : 2 nisbatda. Demak, 10 l H₂ bilan 10 l Cl₂ reaksiyaga kirishib, 20 l HCl hosil qiladi (bir xil sharoitda).
Sinfda faoliyat

«Favvora» — rasm bilan: daftarga HCl suvda erishi tajribasini chizing: gaz to‘ldirilgan kolba, naycha, suv. Nima uchun suv ichkariga otilib kirishini yozing (gaz erib, bosim pasayadi). Tajribani faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi; uyda gaz olinmaydi.

Mashq
1
Vodorod xloridning Mᵣ va havoga nisbatan zichligini toping.
2
Sanoatda HCl qanday olinadi? Tenglamani yozing.
3
5 mol HCl n.sh.da necha litr hajm egallaydi?
4
Nima uchun HCl ning suvdagi eritmasi kislota xossasini beradi, quruq gaz esa metallar bilan reaksiyaga kirishmaydi?