Darslar 16–17 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
16
Ionli bog‘lanish
Darslik: 71–73-betlar
MaqsadIonli bog‘lanish hosil bo‘lishini, ionlarning zaryadini va ionli birikmalar formulasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ion · ionkation va anion · cation and anionionli bog‘lanish · ionic bondionli birikma · ionic compound
Tushuntirish
Elektromanfiyliklari keskin farq qiladigan atomlar (odatda tipik metall va tipik metallmas) birikkanda umumiy juft hosil bo‘lmaydi: elektron metall atomidan metallmas atomiga to‘liq o‘tadi. Zaryadlangan zarra ion deyiladi. Elektron bergan atom musbat zaryadli kationga, elektron biriktirgan atom manfiy zaryadli anionga aylanadi; ion zaryadi berilgan yoki olingan elektronlar soniga teng: Na – e⁻ → Na⁺, Cl + e⁻ → Cl⁻, Ca – 2e⁻ → Ca²⁺. Qarama-qarshi zaryadli ionlar elektrostatik kuch bilan tortiladi, bu ionli bog‘lanish deyiladi. Hosil bo‘lgan ionlar tashqi qavati to‘lgan inert gaz atomiga o‘xshaydi: Na⁺ neonga, Cl⁻ va K⁺ argonga. Birikma neytral bo‘lishi uchun musbat va manfiy zaryadlar yig‘indisi nolga teng: CaCl₂ da bitta Ca²⁺ ga ikkita Cl⁻ to‘g‘ri keladi.
Namunalar
K₂S: har bir K bitta elektron beradi (K⁺), S ikkita oladi (S²⁻); zaryadlar balansi uchun 2 ta K⁺ va 1 ta S²⁻: 2·(+1) + (–2) = 0.
CaO: Ca 2 ta elektron beradi (Ca²⁺), O 2 ta oladi (O²⁻), nisbat 1 : 1. Mg²⁺ va Cl⁻ dan MgCl₂ hosil bo‘ladi, chunki +2 ni ikkita –1 muvozanatlaydi.
Sinfda faoliyat
«Ion kartochkalari»: qog‘ozdan Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Al³⁺ va Cl⁻, O²⁻, S²⁻ kartochkalarini kesing (qaychini kattalar yordamida ishlating). Zaryadlar yig‘indisi nol bo‘ladigan juftlarni yig‘ing va formulani yozing.
Mashq
1
Kation va anion nima? Bittadan misol keltiring.
Kation — musbat ion (Na⁺), anion — manfiy ion (Cl⁻).
2
Aluminiy atomi 3 ta elektron beradi. Hosil bo‘lgan ion belgisi va uning Al₂O₃ dagi nisbati?
Al³⁺; 2 ta Al³⁺ va 3 ta O²⁻: 2·3 = 3·2 = 6.
3
Mg²⁺ va Br⁻ ionlaridan tuzilgan birikma formulasi?
MgBr₂
4
Nima uchun HCl ionli emas, qutbli kovalent birikma hisoblanadi?
H va Cl ning elektromanfiyligi farqi kichik, elektron to‘liq o‘tmaydi, umumiy juft Cl tomon siljiydi.