Ftor, brom, yod
Ftor minerallar shaklida uchraydi: plavik shpati CaF₂, kriolit Na₃[AlF₆], apatit. Brom dengiz suvida va yer osti sho‘r suvlarida, yod dengiz o‘tlarida hamda yodatlar (NaIO₃) tarkibida bo‘ladi. Galogenlarning hammasi zaharli, o‘tkir hidli, molekulalari ikki atomli; F₂ dan I₂ ga o‘tgan sari molekulalararo tortishish kuchayadi, shuning uchun brom suyuq, yod qattiq. Ftor eng faol: u suvni ham parchalaydi (2F₂ + 2H₂O → 4HF + O₂), shishani ham yemiradi. Br₂ va I₂ kamroq faol; vodorod bilan yod teskari reaksiyaga kiradi (H₂ + I₂ ⇌ 2HI). Galogenidlarni kumush nitrat bilan aniqlash mumkin: AgCl — oq, AgBr — oqish-sariq, AgI — sariq cho‘kma. Ftor birikmalari tishni kariesdan himoya qiladigan pastalar va teflon ishlab chiqarishda ishlatiladi; yod inson uchun zarur mikroelement, qalqonsimon bez gormonlari tarkibiga kiradi, yod yetishmasa buqoq kasalligi paydo bo‘ladi, shuning uchun yodlangan tuz tavsiya etiladi. Yodning spirtli eritmasi (yod nastoykasi) yarani zararsizlantirishda ishlatiladi, lekin uni kattalar yordamida ishlating va bolalar yetmaydigan joyda saqlang.
| Cl⁻ | Br⁻ | I⁻ |
|---|---|---|
| AgCl | AgBr | AgI |
| oq | oqish-sariq | sariq |
An’anaviy fotoplyonkada kumush bromid donalari bor. Yorug‘lik tushgan joyda kumush ajraladi va qorayadi, shu tariqa tasvir hosil bo‘ladi. Galogenidlar yorug‘likka sezgir.
Fotograflar plyonka bilan ishlagan, suv tahlilchilari galogenidlarni cho‘kma bilan aniqlaydi, laboratoriya texniklari ionlarni aniqlash usullarini qo‘llaydi.
Rangli qog‘oz ustiga kalit yoki karton bo‘lagini qo‘yib, quyoshli deraza yonida bir kun qoldiring (Quyoshga qaramang) va yopilgan joyni qolgan qismi bilan solishtiring.
«Galogenlar jadvali»: ftor, xlor, brom, yod uchun jadval chizing: formula, holat, rang, tabiiy birikma, ishlatilishi. Tomchi qo‘yish tajribasini (AgNO₃ + xlorid) rang kartochkalari bilan almashtiring: oq, oqish-sariq, sariq. Moddalar ishlatilmaydi.