ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Xlorid kislota. Ftor, brom, yod

Darslar 27–28 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
28

Ftor, brom, yod

Darslik: 121–123-betlar
MaqsadFtor, brom va yodning tabiatda uchrashi, xossalari, galogenidlarga sifat reaksiyalari va biologik ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
ftor · fluorinebrom · bromineyod · iodinemikroelement · trace element
Tushuntirish

Ftor minerallar shaklida uchraydi: plavik shpati CaF₂, kriolit Na₃[AlF₆], apatit. Brom dengiz suvida va yer osti sho‘r suvlarida, yod dengiz o‘tlarida hamda yodatlar (NaIO₃) tarkibida bo‘ladi. Galogenlarning hammasi zaharli, o‘tkir hidli, molekulalari ikki atomli; F₂ dan I₂ ga o‘tgan sari molekulalararo tortishish kuchayadi, shuning uchun brom suyuq, yod qattiq. Ftor eng faol: u suvni ham parchalaydi (2F₂ + 2H₂O → 4HF + O₂), shishani ham yemiradi. Br₂ va I₂ kamroq faol; vodorod bilan yod teskari reaksiyaga kiradi (H₂ + I₂ ⇌ 2HI). Galogenidlarni kumush nitrat bilan aniqlash mumkin: AgCl — oq, AgBr — oqish-sariq, AgI — sariq cho‘kma. Ftor birikmalari tishni kariesdan himoya qiladigan pastalar va teflon ishlab chiqarishda ishlatiladi; yod inson uchun zarur mikroelement, qalqonsimon bez gormonlari tarkibiga kiradi, yod yetishmasa buqoq kasalligi paydo bo‘ladi, shuning uchun yodlangan tuz tavsiya etiladi. Yodning spirtli eritmasi (yod nastoykasi) yarani zararsizlantirishda ishlatiladi, lekin uni kattalar yordamida ishlating va bolalar yetmaydigan joyda saqlang.

AgNO₃ bilan cho‘kmalar
Cl⁻Br⁻I⁻
AgClAgBrAgI
oqoqish-sariqsariq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

An’anaviy fotoplyonkada kumush bromid donalari bor. Yorug‘lik tushgan joyda kumush ajraladi va qorayadi, shu tariqa tasvir hosil bo‘ladi. Galogenidlar yorug‘likka sezgir.

Kim ishlatadi

Fotograflar plyonka bilan ishlagan, suv tahlilchilari galogenidlarni cho‘kma bilan aniqlaydi, laboratoriya texniklari ionlarni aniqlash usullarini qo‘llaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Rangli qog‘oz ustiga kalit yoki karton bo‘lagini qo‘yib, quyoshli deraza yonida bir kun qoldiring (Quyoshga qaramang) va yopilgan joyni qolgan qismi bilan solishtiring.

Namunalar
Cl2 + 2NaBr→2NaCl + Br2
faolroq galogen kamroq faolini siqib chiqaradi
NaBr + AgNO₃ → AgBr↓ + NaNO₃ (oqish-sariq cho‘kma); NaI + AgNO₃ → AgI↓ + NaNO₃ (sariq). Cl₂ + 2NaBr → 2NaCl + Br₂: faolroq galogen kamroq faolini siqib chiqaradi.
Br2 + 2KI→2KBr + I2
Br₂⁰ + 2e⁻ → 2Br⁻ | 1; 2I⁻ – 2e⁻ → I₂⁰ | 1
Br₂ + 2KI → 2KBr + I₂. Elektron balans: Br₂⁰ + 2e⁻ → 2Br⁻ | 1; 2I⁻ – 2e⁻ → I₂⁰ | 1. I₂ + 2KBr reaksiyasi bormaydi: yod bromdan kuchsiz oksidlovchi.
Sinfda faoliyat

«Galogenlar jadvali»: ftor, xlor, brom, yod uchun jadval chizing: formula, holat, rang, tabiiy birikma, ishlatilishi. Tomchi qo‘yish tajribasini (AgNO₃ + xlorid) rang kartochkalari bilan almashtiring: oq, oqish-sariq, sariq. Moddalar ishlatilmaydi.

Mashq
1
Ftorning ikki tabiiy mineralini ayting.
2
Qaysi cho‘kma rangi qaysi galogenid ioniga mos: oq, oqish-sariq, sariq?
3
Qaysi reaksiya boradi: Br₂ + 2KCl yoki Cl₂ + 2KBr?
4
Nima uchun yodlangan tuz tavsiya etiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlamaydigan zina uchun iliq plastinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →