ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
20

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari tenglamalarini tuzish

Darslik: 83–88-betlar
MaqsadElektron balans usulida OQR tenglamalarini tenglashni bilish.
Yangi so‘zlar
elektron balans · electron balanceberilgan elektronlar · electrons givenolingan elektronlar · electrons acceptedkoeffitsiyent · coefficient
Tushuntirish

Elektron balans usulida bergan va olingan elektronlar soni tenglashtiriladi. Tartib: 1) sxemani yozing; 2) darajasi o‘zgargan elementlarni toping; 3) har biri uchun yarim reaksiya yozing: Al⁰ – 3e⁻ → Al³⁺, 2H⁺ + 2e⁻ → H₂⁰; 4) elektronlar sonining eng kichik umumiy karralisini toping va qo‘shimcha ko‘paytuvchilarni qo‘ying (Al uchun 2, H uchun 3); 5) bu sonlarni oksidlovchi va qaytaruvchi oldiga koeffitsiyent qilib yozing; 6) qolgan atomlarni (metall, kislota qoldig‘i, vodorod, kislorod) tenglang. Natija: 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂. Oxirida har bir elementning atomlari soni chap va o‘ngda teng bo‘lishi shart. Bu reaksiya tenglamalari faqat qog‘ozda tuziladi; kislota bilan metall tajribasi uyda qilinmaydi.

2Al + 6HCl→2AlCl3 + 3H2↑
Al⁰ – 3e⁻ → Al³⁺ | 2; 2H⁺ + 2e⁻ → H₂⁰ | 3
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki bola stikerlarni almashadi: kim nechta bersa, ikkinchisi shuncha oladi, jami o‘zgarmaydi. Elektron balans usulida ham berilgan elektronlar soni qabul qilinganiga teng qilib tenglashtiriladi.

Kim ishlatadi

Metallurglar temir rudasidan metall qaytarishni hisoblaydi, batareya yaratuvchilar reaksiyaning elektronlar balansini tekshiradi, kimyo o‘qituvchilari tenglamalarni tenglashtirishni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror narsa uchun pul yig‘ilganda yoki buyumlarni sanab berganda «berilgan = olingan» deb tekshiring. Keyingi tenglamani tenglashtirganda ham oxirgi tekshiruv shu bo‘lsin.

Namunalar
EKUK 4
Jarayone⁻ko‘paytuvchi
Mg⁰ → Mg²⁺–22
O₂⁰ → 2O²⁻+41
Mg + O₂ → MgO: Mg⁰ – 2e⁻ → Mg²⁺ | 2; O₂⁰ + 4e⁻ → 2O²⁻ | 1. Ko‘paytuvchilar 2 va 1 (EKUK 4): 2Mg + O₂ → 2MgO.
EKUK 6
Jarayone⁻ko‘paytuvchi
2Fe³⁺ → 2Fe⁰+61
C²⁺ → C⁴⁺–23
Fe₂O₃ + CO → Fe + CO₂: 2Fe³⁺ + 6e⁻ → 2Fe⁰ | 1; C²⁺ – 2e⁻ → C⁴⁺ | 3. Natija: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂; jami 6 ta elektron o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«Tarozi»: ikki stakan o‘rniga ikki varaq qog‘oz qo‘ying: chapga «bergan e⁻», o‘ngga «olgan e⁻» deb yozing. Cu + AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + Ag tenglamasini kartochkalar (har biri 1 elektron) yordamida tenglashtiring. Faqat qog‘oz.

Mashq
1
Elektron balans usulining maqsadi nima?
2
Cu + AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + Ag ni tenglang.
3
4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃ da jami nechta elektron o‘tadi?
4
Nima uchun elektronlar soni EKUKi olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlash signalizatsiyasi: 3 volt, to‘rt elementHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →