☰ Mundarija · Geografiya

Kimyo sanoati va qora metallurgiya

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
17

Qora metallurgiya

Darslik: 48–50-betlar
MaqsadQora metallurgiyaning tarkibini, to‘liq siklli kombinatni va uning joylashuv shartlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qora metallurgiya · ferrous metallurgycho‘yan · pig ironpo‘lat · steelprokat · rolled metal
Tushuntirish

Qora metallurgiya zanjiri temir rudasini qazishdan boshlanadi: rudadan cho‘yan, cho‘yandan po‘lat, po‘latdan prokat olinadi, alohida ferroqotishmalar ham tayyorlanadi. Zamonaviy metallurgiyada metallning katta qismi kombinatlarda olinadi: domna pechida rudadan cho‘yan eritiladi, cho‘yan va temir-tersakdan marten, konverter yoki elektr pechlarda po‘lat olinadi, po‘latdan esa tayyor mahsulot — prokat. Eng yangi texnologiyada temir domna pechisiz, rudani suyuqlantirmasdan ajratib olinadi. Kombinat ko‘p xomashyo va yoqilg‘i sarflaydi, shuning uchun u xomashyo yoki yoqilg‘i bazalari yaqinida, ba’zan ular oralig‘ida quriladi; suv, energiya, gaz va tabiatni muhofaza qilish imkoniyati ham hisobga olinadi. O‘zbekistonning birinchi metallurgiya korxonasi — Bekobod zavodi Ikkinchi jahon urushi yillarida qurilib, 1944-yilda birinchi po‘latini bergan; u asosan temir-tersakdan elektr pechlarda po‘lat eritadi. Mamlakat ehtiyojini bu zavod to‘liq qoplay olmaydi, shuning uchun metallning bir qismi chetdan olib kelinadi. Ishlab chiqarishni oshirish uchun yangi quvvatlar qurish, elektr pechlardan foydalanish va mahsulot turini kengaytirish zarur.

Namunalar
Rudadan cho‘yan eritiladi, so‘ng cho‘yan po‘latga aylantiriladi va po‘latdan list yoki quvur ko‘rinishidagi prokat olinadi: bu to‘liq sikl.
Ko‘p temir-tersak yig‘iladigan yirik sanoat markazi yonida elektr pechli po‘lat zavodi qurish qulay, chunki xomashyo yaqin bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Metall yo‘li»: o‘quvchilar rudadan prokatgacha bo‘lgan bosqichlarni strelkalar bilan chizib, har bir bosqichdagi pech yoki sexni yozadi.

Mashq
1
Qora metallurgiya nimalarni o‘z ichiga oladi?
2
O‘zbekistonning birinchi metallurgiya zavodi qayerda va qachon ishga tushgan?
3
Zavod bir yilda 120 ming tonna po‘lat eritdi, ulardan 90 ming tonna prokat chiqardi. Necha ming tonna po‘lat prokatga aylanmadi?
4
Nima uchun metallurgiya kombinatlari xomashyo va yoqilg‘i yaqinida quriladi?