☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘mir sanoati va elektroenergetika

Darslar 14–15 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
15

Elektroenergetika

Darslik: 40–44-betlar
MaqsadElektr stansiyalar turlarini, ularning joylashuvini va energetika tizimini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
issiqlik elektrostansiyasi (IES) · thermal power plant (TPP)gidroelektrostansiya (GES) · hydroelectric power plant (HPP)issiqlik elektr markazi (IEM) · combined heat and power plant (CHP)energetika tizimi · power grid (energy system)
Tushuntirish

Elektr energiyasini ishlab chiqarish boshqa tarmoqlardan tezroq o‘sishi kerak, chunki u iqtisodiyotning hamma sohasida ishlatiladi. O‘zbekistonda elektr energiyaning asosiy qismini issiqlik elektrostansiyalari (IES) beradi, ular asosan tabiiy gazda ishlaydi. Yirik IESlar: Sirdaryo, Toshkent, Angren, Yangi Angren, Navoiy, Taxiatosh, Talimarjon. IES nisbatan tez va arzon quriladi; uni yoqilg‘i konida yoki iste’molchi yonida qurish — qaysi birida tashish xarajati kam bo‘lsa, o‘sha yerga. Elektr bilan bir vaqtda issiqlik beradigan stansiyalar IEM deyiladi: Toshkent, Farg‘ona, Muborak; issiq suv 20 km dan uzoqqa sovib qoladi, shuning uchun IEM yirik shahar yoki korxona yaqinida quriladi. GES oqar suv kuchidan foydalanadi, energiyasi arzon; birinchi GES 1926-yilda Bo‘zsuv kanalida qurilgan, Chirchiq–Bo‘zsuv GESlar kaskadi mamlakatdagi eng yirik. GESlar bilan birga suv ombori, sug‘orish va baliqchilik imkoniyati paydo bo‘ladi. So‘nggi yillarda quyosh va shamol elektr stansiyalari (masalan, Navoiy, Samarqand va Buxoro hududlarida) qurilmoqda; atom elektr stansiyasi qurish rejalari ham bor, uning shartlari o‘zgarib turishi mumkin. Yirik stansiyalar elektr uzatish liniyalari bilan yagona energetika tizimiga birlashtirilgan, shu tufayli iste’molchilar elektr bilan bir maromda ta’minlanadi.

Namunalar
Sirdaryo IES katta quvvatli va gazda ishlaydi; Angren IES esa ko‘mir koni yonida joylashgan.
Chirchiq daryosidagi bir qator GESlar suvni birin-ketin ishlatadi: yuqoridagi GES suvi pastdagi GESni aylantiradi; shu sababli ular kaskad deyiladi.
Sinfda faoliyat

«Zanjir»: bir o‘quvchi yoqilg‘i, ikkinchisi stansiya, uchinchisi uzatish liniyasi, to‘rtinchisi uy rolini o‘ynab, elektr yo‘lini ko‘rsatadi.

Mashq
1
IES va GES farqi nimada?
2
IEMning IESdan farqi nima?
3
Aytaylik, 37 ta yirik stansiyadan 12 tasi GES. IES soni necha?
4
Nima uchun IEMni yirik shahar yoki korxona yaqinida quriladi?