Elektroenergetika
Elektr energiyasini ishlab chiqarish boshqa tarmoqlardan tezroq o‘sishi kerak, chunki u iqtisodiyotning hamma sohasida ishlatiladi. O‘zbekistonda elektr energiyaning asosiy qismini issiqlik elektrostansiyalari (IES) beradi, ular asosan tabiiy gazda ishlaydi. Yirik IESlar: Sirdaryo, Toshkent, Angren, Yangi Angren, Navoiy, Taxiatosh, Talimarjon. IES nisbatan tez va arzon quriladi; uni yoqilg‘i konida yoki iste’molchi yonida qurish — qaysi birida tashish xarajati kam bo‘lsa, o‘sha yerga. Elektr bilan bir vaqtda issiqlik beradigan stansiyalar IEM deyiladi: Toshkent, Farg‘ona, Muborak; issiq suv 20 km dan uzoqqa sovib qoladi, shuning uchun IEM yirik shahar yoki korxona yaqinida quriladi. GES oqar suv kuchidan foydalanadi, energiyasi arzon; birinchi GES 1926-yilda Bo‘zsuv kanalida qurilgan, Chirchiq–Bo‘zsuv GESlar kaskadi mamlakatdagi eng yirik. GESlar bilan birga suv ombori, sug‘orish va baliqchilik imkoniyati paydo bo‘ladi. So‘nggi yillarda quyosh va shamol elektr stansiyalari (masalan, Navoiy, Samarqand va Buxoro hududlarida) qurilmoqda; atom elektr stansiyasi qurish rejalari ham bor, uning shartlari o‘zgarib turishi mumkin. Yirik stansiyalar elektr uzatish liniyalari bilan yagona energetika tizimiga birlashtirilgan, shu tufayli iste’molchilar elektr bilan bir maromda ta’minlanadi.
| Turi | Nima beradi | Misollar |
|---|---|---|
| IES | elektr | Sirdaryo, Toshkent, Angren, Navoiy |
| IEM | elektr va issiqlik | Toshkent, Farg‘ona, Muborak |
| GES | elektr, arzon | Chirchiq–Bozsu kaskadi |
Dars paytida chiroq, ventilyator va maktab qo‘ng‘irog‘i bir xil elektr tarmog‘iga bog‘liq: tok o‘chsa, hammasi to‘xtaydi. Shu sababli elektr energiyasi ishlab chiqarish boshqa tarmoqlardan tezroq o‘sishi kerak.
Gidroenergetik turbina ishini kuzatadi, suv xo‘jaligi muhandisi suv sarfini rejalashtiradi, elektr tarmog‘i dispetcheri stansiyalar yukini taqsimlaydi.
Rozetka va tugmalarga tegmasdan, sinfxonangizda tok o‘chsa to‘xtab qoladigan narsalarni sanang.
«Zanjir»: bir o‘quvchi yoqilg‘i, ikkinchisi stansiya, uchinchisi uzatish liniyasi, to‘rtinchisi uy rolini o‘ynab, elektr yo‘lini ko‘rsatadi.