☰ Mundarija · Geografiya

Milliy iqtisodiyot va sanoat

Darslar 10–11 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
11

Sanoat — milliy iqtisodiyotning tayanch tarmog‘i

Darslik: 30–32-betlar
MaqsadSanoatning iqtisodiyotdagi o‘rnini, tarmoqlarini va korxonalarni joylashtirish shakllarini bilish.
Yangi so‘zlar
sanoat tarmog‘i · industrial branchixtisoslashuv · specializationkooperativlashuv · cooperationkombinatlashtirish · combining production
Tushuntirish

Sanoat moddiy ne’mat ishlab chiqaruvchi, texnika taraqqiyotini belgilovchi tayanch tarmoqdir: u rivojlangan sari yangi aholi punktlari va yo‘llar paydo bo‘ladi, qishloq xo‘jaligi, qurilish va savdo ham o‘sadi. Sanoat korxonalari zavod, kon, elektr stansiya kabi bo‘ladi; ko‘p korxonalar ilgari davlat mulki bo‘lgan, hozir esa xususiylashtirilmoqda. Sanoat tarmoqlariga elektroenergetika, yoqilg‘i, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, o‘rmon, qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoati kiradi. Joylashuvga xomashyo, yoqilg‘i, energiya, suv, ishchi kuchi, transport va ekologik talablar ta’sir qiladi. Katta kombinatlar bir joyga to‘planadi (markazlashuv), lekin ular ijtimoiy va ekologik muammolarni kuchaytiradi, shuning uchun hozir tor ixtisosli o‘rta va kichik korxonalarga e’tibor beriladi. Ixtisoslashuv — korxonaning asosan bir turdagi mahsulot chiqarishi; kooperativlashuv — tayyor mahsulotni bir necha korxona birgalikda ishlab chiqarishi; kombinatlashtirish — texnologik bog‘liq ishlab chiqarishlarning bitta korxonaga birlashtirilishi. Tarmoqlararo bog‘langan tarmoqlar majmuani tashkil etadi.

Namunalar
Paxta tozalash zavodi paxtakor tumanda, chunki paxtani uzoqqa tashish noqulay va qimmat.
Avtomobil zavodi yuzlab kichik korxonadan ehtiyot qism oladi: bu kooperativlashuvga misol.
Sinfda faoliyat

«Sanoat zanjiri»: sinf paxtadan ko‘ylakkacha bo‘lgan zanjirni (dala, paxta tozalash, yigiruv, to‘qish, tikish) bitta-bitta qatnashchi bilan jonlantiradi.

Mashq
1
Sanoatni milliy iqtisodiyotning tayanch tarmog‘i deyishning sababi nima?
2
Bir fabrika faqat tugma yasaydi va uni tikuv fabrikasiga yuboradi, tikuv fabrikasi esa ko‘ylak tikadi. Bu misolda ixtisoslashuv va kooperativlashuv qayerda?
3
Zavodda 6 sex bor, har birida 85 ishchi. Zavodda jami necha ishchi?
4
Nima uchun hozir ulkan kombinatlar o‘rniga kichik va o‘rta korxonalar ko‘proq quriladi?