☰ Mundarija · Geografiya

Ma’muriy tuzilish va xaritalar

Darslar 3–4 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
4

Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar

Darslik: 11–12-betlar
MaqsadIjtimoiy-iqtisodiy xaritalar turlarini va ularda ma’lumot ko‘rsatish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
ijtimoiy-iqtisodiy xarita · socio-economic mapkartogramma · cartogramkartodiagramma · cartodiagramshartli belgi · map symbol (legend sign)
Tushuntirish

Tabiiy xaritalardan farqli, ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar aholi punktlari, foydali qazilma konlari, sanoat markazlari, qishloq xo‘jaligi va yo‘llarning joylashuvini ko‘rsatadi. Ularda ma’lumot nuqtalar, kartodiagramma va kartogramma usullari bilan beriladi. Kartogrammada hududlar ma’lum ko‘rsatkich (masalan, aholi zichligi) bo‘yicha turli rang yoki shtrix bilan bo‘yaladi; kartodiagrammada esa har bir hudud ustiga ustun yoki doira chiziladi. Mavzusiga ko‘ra xaritalar aholi, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, xizmat ko‘rsatish, rekreatsiya va tashqi iqtisodiy aloqalar xaritalariga bo‘linadi. Xaritani o‘qishda avval nomi va shartli belgilariga qarash kerak. Hozir bosma xaritalar bilan birga elektron xaritalar (masalan, onlayn xarita va GPS dasturlari) keng qo‘llanadi: ular joylashuvni, rasmini va eng qisqa yo‘lni ko‘rsatadi.

Namunalar
Temiryo‘l zichligi xaritasida har 10 ming kv. km hududga to‘g‘ri keladigan temiryo‘l uzunligi rang bilan ko‘rsatiladi; zich tarmoq tekis, sanoati rivojlangan hududlarda uchraydi.
Aholi zichligi xaritasida har bir viloyat 1 kv. km ga to‘g‘ri keladigan odam soniga qarab bo‘yaladi; shuning uchun Farg‘ona vodiysi to‘qroq rangda bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Belgi topish»: o‘quvchilar atlasdan «sug‘oriladigan yer», «gaz quvuri», «100 mingdan ortiq aholili shahar» belgilarini topib daftarga chizadi va juftlikda tekshiradi.

Mashq
1
Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar nimani aks ettiradi?
2
Kartogramma va kartodiagrammaning farqini ayting.
3
Xaritada temiryo‘l uzunligi 5 000 km, boshqasida 3 200 km. Farq necha km?
4
Nima uchun xaritani o‘qishdan oldin shartli belgilarga qarash kerak?