ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Ma’muriy tuzilish va xaritalar

Darslar 3–4 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
4

Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar

Darslik: 11–12-betlar
MaqsadIjtimoiy-iqtisodiy xaritalar turlarini va ularda ma’lumot ko‘rsatish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
ijtimoiy-iqtisodiy xarita · socio-economic mapkartogramma · cartogramkartodiagramma · cartodiagramshartli belgi · map symbol (legend sign)
Tushuntirish

Tabiiy xaritalardan farqli, ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar aholi punktlari, foydali qazilma konlari, sanoat markazlari, qishloq xo‘jaligi va yo‘llarning joylashuvini ko‘rsatadi. Ularda ma’lumot nuqtalar, kartodiagramma va kartogramma usullari bilan beriladi. Kartogrammada hududlar ma’lum ko‘rsatkich (masalan, aholi zichligi) bo‘yicha turli rang yoki shtrix bilan bo‘yaladi; kartodiagrammada esa har bir hudud ustiga ustun yoki doira chiziladi. Mavzusiga ko‘ra xaritalar aholi, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, xizmat ko‘rsatish, rekreatsiya va tashqi iqtisodiy aloqalar xaritalariga bo‘linadi. Xaritani o‘qishda avval nomi va shartli belgilariga qarash kerak. Hozir bosma xaritalar bilan birga elektron xaritalar (masalan, onlayn xarita va GPS dasturlari) keng qo‘llanadi: ular joylashuvni, rasmini va eng qisqa yo‘lni ko‘rsatadi.

Nuqta usuliKartodiagramma:ustun yoki doiraKartogramma:hudud bo‘yalishiMa’lumotnixaritadako‘rsatish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yo‘l harakati dasturida tiqilinch joylar qizil, bo‘sh yo‘llar yashil bilan bo‘yalgan. O‘quvchi shartli belgilarga qarab, qaysi yo‘ldan borishni tanlaydi. Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalarda ham ranglar va belgilar ma’lumotni ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Jurnalist ma’lumotni xaritada ko‘rsatadi, ob-havo boshlovchisi xarita ustida yog‘ingarchilikni tushuntiradi, geografiya o‘qituvchisi xarita o‘qishni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘changiz yoki maktab hovlisi rejasini chizib, bitta mavzu (masalan, soya joylar yoki shovqinli joylar) bo‘yicha ranglang va shartli belgilar jadvalini yozing.

Namunalar
Temiryo‘l zichligi xaritasida har 10 ming kv. km hududga to‘g‘ri keladigan temiryo‘l uzunligi rang bilan ko‘rsatiladi; zich tarmoq tekis, sanoati rivojlangan hududlarda uchraydi.
ƒFormula
Zichlik = aholi : maydon
kishi / km²
Aholi zichligi xaritasida har bir viloyat 1 kv. km ga to‘g‘ri keladigan odam soniga qarab bo‘yaladi; shuning uchun Farg‘ona vodiysi to‘qroq rangda bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Belgi topish»: o‘quvchilar atlasdan «sug‘oriladigan yer», «gaz quvuri», «100 mingdan ortiq aholili shahar» belgilarini topib daftarga chizadi va juftlikda tekshiradi.

Mashq
1
Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar nimani aks ettiradi?
2
Kartogramma va kartodiagrammaning farqini ayting.
3
Xaritada temiryo‘l uzunligi 5 000 km, boshqasida 3 200 km. Farq necha km?
4
Nima uchun xaritani o‘qishdan oldin shartli belgilarga qarash kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuticha byudjetiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →