Uyqu va uning ahamiyati
Uyqu – organizmning tashqi ta’sirga javobi pasaygan tabiiy holati, uning yordamida nerv hujayralari charchoqdan tiklanadi. Uyqu bosqichlari 4–5 marta takrorlanadigan sikllardan iborat: sekin uyquda nafas va yurak urishi sekinlashadi, muskullar bo‘shashadi, tez uyquda esa ko‘z harakati kuchayadi, nafas tezlashadi va asosan tush ko‘riladi. Uyquda miya o‘rganilgan axborotni tartibga soladi, o‘sish gormoni ajraladi va immunitet mustahkamlanadi. Uyqu markazlari miya sopi va oraliq miyada joylashgan; po‘stloq tormozlanadi, uzunchoq miyadagi hayotiy markazlar (nafas, yurak) ishlashda davom etadi. Uyqu miqdori yoshga qarab o‘zgaradi: chaqaloq ko‘p uxlaydi, maktab yoshidagi bolaga taxminan 9–11 soat, o‘smirlarga taxminan 8–10 soat yetadi (shaxsga qarab). Sog‘lom uyqu odatlari: bir vaqtda yotib turish, yotishdan oldin ekranlarni (telefon, TV, planshet) 1 soat avval o‘chirish, kechqurun ko‘p ovqat va kofeinli ichimlik ichmaslik, xonani shamollatib, qorong‘i va tinch qilish, kunduzi harakat qilish. Uyqu doimiy bezovta qilsa yoki kunduz juda uyquchan bo‘lsangiz, kattalarga ayting va shifokorga ko‘rining; dori yoki «uyqu tabletkalari»ni o‘zingiz ichmang.
| Uyqu | Nima bo‘ladi |
|---|---|
| sekin | nafas va yurak sekinlashadi, muskullar bo‘shashadi |
| tez | ko‘z harakati kuchayadi, nafas tezlashadi, tush ko‘riladi |
Dam olish kunlari ba’zi o‘quvchilar kech yotib, kech turadi. Dushanba ertalab ular bosh aylangandek, uyquchan bo‘ladi, chunki tananing kunlik ritmi surilib qolgan. Muntazam yotish va turish vaqti ritmni tartibda ushlaydi.
Uyqu bo‘yicha shifokor uyqu tartibini o‘rganadi, haydovchilar rahbari dam olish tanaffuslarini rejalashtiradi, murabbiy sportchi tiklanishini hisobga oladi.
Ertaga uyg‘onganingizda o‘zingizni qanday his qilayotganingizni (tetik, uyquchan, o‘rtacha) bir so‘z bilan yozib qo‘ying.
Uyqu kundaligi (1 hafta): yotgan va turgan vaqtni yozing, nechchi soat uxlaganingizni hisoblang (turish vaqti – yotish vaqti; masalan, 22:00 dan 06:30 gacha = 8 soat 30 daqiqa) va yaxshilash uchun 1 ta odat tanlang.