ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Shartsiz va shartli reflekslar

Darslar 51–52 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
52

Shartli reflekslarning hosil bo‘lishi va tormozlanishi

Darslik: 141–143-betlar
MaqsadShartli reflekslarning hosil bo‘lishi (Pavlov tajribasi), shartli ta’sirlovchi va tormozlanish turlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
shartli refleks · conditioned reflexshartli ta’sirlovchi · conditional stimulus, a signalmustahkamlash · reinforcementso‘nish · extinction
Tushuntirish

Shartli refleks hayot davomida shartsiz refleks asosida hosil bo‘ladi va har kishida o‘ziga xos. Pavlov itlarda tajriba qilgan: ovqat berilsa, so‘lak ajraladi (shartsiz refleks). Ovqatdan biroz oldin chiroq yoqib, bu ishni bir necha marta takrorlagach, faqat chiroqning o‘zi so‘lak ajralishini keltirib chiqargan. Endi chiroq – shartli ta’sirlovchi, ya’ni signal, ovqat esa mustahkamlovchi shartsiz ta’sirlovchi. Shartli reflekslarning markazi katta yarimsharlar po‘stlog‘ida; ular bilim, ko‘nikma, o‘qish, yozish va odatlarning asosi. Shartli reflekslar tormozlanishi mumkin. Tashqi tormozlanishda kuchli yoki yangi ta’sirlovchi (baland shovqin) refleksni to‘xtatadi. Ichki (so‘nuvchi) tormozlanishda signal ketma-ket mustahkamlanmasa, refleks so‘nadi; shu bois takrorlanmagan bilim unutiladi, lekin izi qoladi va qayta o‘rganish osonlashadi. Zararli odatlarni ham to‘g‘ri xulq-atvor va qo‘llab-quvvatlash orqali asta-sekin so‘ndirish mumkin.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobusda xabar signali jaranglaydi va bir necha o‘quvchi cho‘ntagiga qo‘l uzatadi, garchi telefon faqat birovniki bo‘lsa ham. Ko‘p marta xabar bilan birga kelgan tovush signalga aylanib qolgan.

Kim ishlatadi

It o‘rgatuvchi buyruqqa javobni shakllantiradi, o‘qituvchi sinfda odat va tartib hosil qiladi, psixolog yangi ko‘nikmalarni mashq qildirish usullarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uy vazifasi vaqtini boshlash uchun qisqa kuyni signal qiling va bir hafta ishlating: boshlash osonlashadimi, kuzating.

Namunalar
TormozlanishNima bo‘ladi
tashqikuchli yoki yangi ta’sirlovchi refleksni to‘xtatadi
ichki (so‘nuvchi)signal mustahkamlanmasa, refleks so‘nadi
Qo‘ng‘iroq ovozi eshitilganda so‘lak ajralishi – shartli refleks (signaldan keyin ovqat kelishi o‘rganilgan).
Maktab qo‘ng‘irog‘i chalinganda sinfda shovqin ko‘tarilishi – hayot davomida hosil bo‘lgan shartli refleks.
Sinfda faoliyat

Shartli refleks sxemasi: «signal → ovqat → so‘lak» ketma-ketligini chizing; keyin «signal bor, ovqat yo‘q» holatida reaksiya qanday so‘nishini kartochkada ko‘rsating. Hayvonlar bilan tajriba o‘tkazmang.

Mashq
1
Shartli refleks nima va qayerda hosil bo‘ladi?
2
Pavlov tajribasida shartli va shartsiz ta’sirlovchi nima edi?
3
Tashqi va ichki tormozlanishni farqlang.
4
Nima uchun takrorlanmagan bilim unutiladi, qayta o‘rganish esa osonroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStend ramkasi zangga qarshiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →