Shartli reflekslarning hosil bo‘lishi va tormozlanishi
Shartli refleks hayot davomida shartsiz refleks asosida hosil bo‘ladi va har kishida o‘ziga xos. Pavlov itlarda tajriba qilgan: ovqat berilsa, so‘lak ajraladi (shartsiz refleks). Ovqatdan biroz oldin chiroq yoqib, bu ishni bir necha marta takrorlagach, faqat chiroqning o‘zi so‘lak ajralishini keltirib chiqargan. Endi chiroq – shartli ta’sirlovchi, ya’ni signal, ovqat esa mustahkamlovchi shartsiz ta’sirlovchi. Shartli reflekslarning markazi katta yarimsharlar po‘stlog‘ida; ular bilim, ko‘nikma, o‘qish, yozish va odatlarning asosi. Shartli reflekslar tormozlanishi mumkin. Tashqi tormozlanishda kuchli yoki yangi ta’sirlovchi (baland shovqin) refleksni to‘xtatadi. Ichki (so‘nuvchi) tormozlanishda signal ketma-ket mustahkamlanmasa, refleks so‘nadi; shu bois takrorlanmagan bilim unutiladi, lekin izi qoladi va qayta o‘rganish osonlashadi. Zararli odatlarni ham to‘g‘ri xulq-atvor va qo‘llab-quvvatlash orqali asta-sekin so‘ndirish mumkin.
Avtobusda xabar signali jaranglaydi va bir necha o‘quvchi cho‘ntagiga qo‘l uzatadi, garchi telefon faqat birovniki bo‘lsa ham. Ko‘p marta xabar bilan birga kelgan tovush signalga aylanib qolgan.
It o‘rgatuvchi buyruqqa javobni shakllantiradi, o‘qituvchi sinfda odat va tartib hosil qiladi, psixolog yangi ko‘nikmalarni mashq qildirish usullarini o‘rganadi.
Uy vazifasi vaqtini boshlash uchun qisqa kuyni signal qiling va bir hafta ishlating: boshlash osonlashadimi, kuzating.
| Tormozlanish | Nima bo‘ladi |
|---|---|
| tashqi | kuchli yoki yangi ta’sirlovchi refleksni to‘xtatadi |
| ichki (so‘nuvchi) | signal mustahkamlanmasa, refleks so‘nadi |
Shartli refleks sxemasi: «signal → ovqat → so‘lak» ketma-ketligini chizing; keyin «signal bor, ovqat yo‘q» holatida reaksiya qanday so‘nishini kartochkada ko‘rsating. Hayvonlar bilan tajriba o‘tkazmang.