Shartli reflekslarning hosil bo‘lishi va tormozlanishi
Shartli refleks hayot davomida shartsiz refleks asosida hosil bo‘ladi va har kishida o‘ziga xos. Pavlov itlarda tajriba qilgan: ovqat berilsa, so‘lak ajraladi (shartsiz refleks). Ovqatdan biroz oldin chiroq yoqib, bu ishni bir necha marta takrorlagach, faqat chiroqning o‘zi so‘lak ajralishini keltirib chiqargan. Endi chiroq – shartli ta’sirlovchi, ya’ni signal, ovqat esa mustahkamlovchi shartsiz ta’sirlovchi. Shartli reflekslarning markazi katta yarimsharlar po‘stlog‘ida; ular bilim, ko‘nikma, o‘qish, yozish va odatlarning asosi. Shartli reflekslar tormozlanishi mumkin. Tashqi tormozlanishda kuchli yoki yangi ta’sirlovchi (baland shovqin) refleksni to‘xtatadi. Ichki (so‘nuvchi) tormozlanishda signal ketma-ket mustahkamlanmasa, refleks so‘nadi; shu bois takrorlanmagan bilim unutiladi, lekin izi qoladi va qayta o‘rganish osonlashadi. Zararli odatlarni ham to‘g‘ri xulq-atvor va qo‘llab-quvvatlash orqali asta-sekin so‘ndirish mumkin.
Shartli refleks sxemasi: «signal → ovqat → so‘lak» ketma-ketligini chizing; keyin «signal bor, ovqat yo‘q» holatida reaksiya qanday so‘nishini kartochkada ko‘rsating. Hayvonlar bilan tajriba o‘tkazmang.