ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Moddalar va energiya almashinuvi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
35

Oqsillar, karbonsuvlar va yog‘lar almashinuvi

Darslik: 97–99-betlar
MaqsadOqsil, karbonsuv va yog‘lar almashinuvi, ularning vazifalari va energiya qiymatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
aminokislota · amino acidglyukoza · glucoseglikogen · glycogen, stored sugaralmashtirib bo‘lmaydigan aminokislota · essential amino acid
Tushuntirish

Oqsillar ichakda aminokislotalargacha parchalanib so‘riladi, hujayralarda yangi oqsillar (qurilish materiali, fermentlar, gormonlarning ayrimlari) sintezlanadi. Aminokislotalarning bir qismini organizm o‘zi yasay olmaydi – ular almashtirib bo‘lmaydigan aminokislotalar, ovqat bilan olinishi shart; go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlarida hammasi bor, o‘simlik mahsulotlari (dukkaklilar, don) birgalikda yeyilganda ularni to‘ldiradi. Karbonsuvlar glyukozagacha parchalanib so‘riladi; glyukoza asosiy energiya manbai, ortig‘i jigar va muskullarda glikogen holida zaxiralanadi. Qondagi qand miqdorini insulin va glyukagon me’yorda tutadi; ular buzilsa, qandli diabet bo‘lishi mumkin, uni faqat shifokor aniqlaydi va davolaydi. Yog‘lar glitserin va yog‘ kislotalarigacha parchalanadi; ular energiya manbai (1 g yog‘ taxminan 9 kkal, 1 g oqsil yoki karbonsuv taxminan 4 kkal), hujayra membranasi qurilish materiali, issiqlikni saqlaydi va organlarni himoya qiladi; zaxira sifatida teri ostida to‘planadi. Ma’lum yog‘ kislotalari faqat ovqatdan olinadi, shuning uchun o‘simlik moyi va baliq ham kerak. Moddalar bir-biriga aylanishi mumkin, lekin oqsil yetishmasligini boshqa moddalar bilan to‘ldirib bo‘lmaydi.

ModdaParchalanadiVazifasi
oqsillaraminokislotalarqurilish, fermentlar
karbonsuvlarglyukozaasosiy energiya manbai; glikogen
yog‘larglitserin, yog‘ kislotalarienergiya, issiqlik, himoya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qadoqlangan oziq-ovqat yorlig‘ida 100 grammdagi oqsil, yog‘ va uglevod miqdori yoziladi. Ularning vazifasini bilgan o‘quvchi yorliqni o‘qib, mahsulot asosan nima beradi – qurilish materialimi yoki energiyami – tushunadi.

Kim ishlatadi

Dietolog yorliqlarni tahlil qiladi, oziq-ovqat texnologi tarkibni belgilaydi, sport murabbiyi mashg‘ulotga mos ovqatni tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda biror oziq-ovqat yorlig‘ini toping (yo‘q bo‘lsa, darslikdagi jadvaldan foydalaning) va 100 grammdagi uchta moddadan qaysi biri ko‘pligini ayting.

Namunalar
Nonushtada tuxum, sut va non yeyish oqsil, karbonsuv va oz miqdorda yog‘ beradi – aralash ovqat.
TaomTarkibi
go‘shtoqsil
guruch, makaronkarbonsuv
moyyog‘
Lagmon yoki palov kabi taomlar tarkibida oqsil (go‘sht), karbonsuv (guruch, makaron) va yog‘ (moy) bor; sabzavot bilan to‘ldirilsa, vitamin va kletchatka ham olinadi.
Sinfda faoliyat

«Likop» o‘yini: qog‘ozga likop chizib, uni oqsil, karbonsuv, sabzavot-meva va moy-yog‘ qismlariga bo‘ling va oilangiz odatiy taomini joylashtiring. Hech qanday kaloriya yoki vazn hisoblamang.

Mashq
1
Oqsillar qanday moddalargacha parchalanadi va nima uchun kerak?
2
Glikogen nima va qayerda to‘planadi?
3
Yog‘larning 3 ta vazifasini ayting.
4
Nima uchun faqat bir turdagi mahsulot yeb yashab bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKoridor energiya tekshiruvi: 6 ta LED lampaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →