ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Yurak, qon tomirlari va qon aylanish doiralari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
20

Qon tomirlari, qon aylanish doirasi

Darslik: 58–60-betlar
MaqsadArteriya, vena, kapillarlar tuzilishi va katta hamda kichik qon aylanish doiralarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
arteriya · artery, carries blood away from the heartvena · vein, carries blood to the heartkapillar · capillaryaorta · aorta
Tushuntirish

Yurakdan organlarga qon olib boruvchi tomirlar arteriyalar, yurakka olib keluvchilari venalar, ular orasidagi eng ingichka tomirlar kapillarlardir. Arteriya devori qalin, elastik va muskulli – yuqori bosimga chidaydi. Venalar devori yupqaroq, bosim past; yirik venalarda klapanlar qonning orqaga qaytishini to‘sadi. Kapillar devori bir qavat hujayradan iborat, shu devor orqali qon va to‘qima orasida kislorod, oziq moddalar va karbonat angidrid almashinadi. Qon ikki doira bo‘ylab aylanadi. Katta doira chap qorinchadan aortadan boshlanadi, arteriyalar va kapillarlar orqali tana organlariga boradi, kislorodni beradi, karbonat angidridni oladi va kovak venalar orqali o‘ng bo‘lmaga qaytadi. Kichik doira o‘ng qorinchadan o‘pka arteriyasidan boshlanadi, o‘pka kapillarlarida qon karbonat angidridni beradi, kislorodga to‘yinadi va o‘pka venalari orqali chap bo‘lmaga keladi. Odatda arteriyada qon kislorodli, venada kislorodsiz; faqat o‘pka arteriyasi va o‘pka venasida bu teskari.

ArteriyaVenaKapillar
Qonni olib boradiyurakdan organlargaorganlardan yurakkaular orasida
Devoriqalin, elastik, muskulliyupqaroq; klapanlarbir qavat hujayra
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloq yoki mahalladagi sug‘orish tizimida asosiy kanaldan shoxobcha ariqlar chiqadi va har bir tomorqaga mayda ariqchalar yetib boradi. Qon tomirlari ham shunday: yirik arteriyalardan mayda kapillyarlargacha, har bir hujayra suv, oziq oladi.

Kim ishlatadi

Irrigatsiya muhandisi suv tarmog‘ini loyihalaydi, hamshira qon olish uchun tomirni topadi, fiziolog qon aylanishini tadqiq qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Tirnog‘ingiz ostidagi terini bir soniya bosib qo‘yib yuboring: rang oqarib, keyin yana pushti bo‘ladi – kapillyarlar qaytadan to‘ladi.

Namunalar
Qo‘ldagi ko‘kimtir tomirlar – venalar: arteriyalar chuqurroq joylashgan.
Qon tomchisi yo‘li (katta doira): chap qorincha → aorta → qo‘l arteriyasi → kapillar → vena → kovak vena → o‘ng bo‘lma.
Sinfda faoliyat

Qog‘ozga ikki doirani (qizil va ko‘k rang bilan) chizib, yurakning to‘rt kamerasini yozing. Strelkalar bilan qon oqimi yo‘nalishini ko‘rsating va do‘stingizga tushuntiring.

Mashq
1
Arteriya va venani farqlang.
2
Kapillar devori qanday tuzilgan va nima uchun?
3
Kichik qon aylanish doirasi qayerdan boshlanib, qayerda tugaydi?
4
O‘pka venasida qon kislorodli bo‘lishiga qaramay, u nega «vena» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →