ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Sonlarni yaxlitlash. Nisbiy xatolik

Darslar 21–22 · 2 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
22

Nisbiy xatolik

Darslik: 119–120-betlar
MaqsadNisbiy xatolik ta’rifini bilish va turli o‘lchashlarning aniqligini nisbiy xatolik yordamida taqqoslash.
Yangi so‘zlar
nisbiy xatolik · relative errorabsolut xatolik · absolute errorfoiz · percento‘lchash aniqligi · measurement accuracy
Tushuntirish

Bir xil miqdorning turli yaqinlashishlarini taqqoslash uchun absolut xatolik yetarli, lekin turli miqdorlarni taqqoslash uchun yetarli emas. Masalan, 500 km ga 2 km xato bilan 12 cm ga 1 mm xato — qaysi biri aniqroq? Shu sababli nisbiy xatolik kiritiladi: x ning taqribiy qiymati a bo‘lsa, nisbiy xatolik absolut xatolikning |a| ga nisbatiga teng, ya’ni |x - a|/|a|. Odatda u foizlarda ifodalanadi. Nisbiy xatolik kichik bo‘lgan o‘lchash aniqroq hisoblanadi. Absolut xatolik aniq noma’lum bo‘lsa, uning chegarasi h dan foydalanib, nisbiy xatolik h/|a| dan oshmaydi, deymiz.

ƒFormula
δ = |x − a| / |a|
Nisbiy xatolik = absolyut xatolik : |a|
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qalam uzunligini 10 cm deb o‘lchab 1 cm adashish nisbiy xatoni 1/10 = 10 % ga olib keladi. Yo‘lni 1000 m deb o‘lchab 1 m adashish esa 1/1000 = 0,1 % xolos. Xato bir xil, aniqlik esa har xil.

Kim ishlatadi

Usta ishining aniqligini o‘lcham kattaligiga nisbatan baholaydi, olim turli kattaliklar o‘lchovini solishtiradi, ishlab chiqarish nazoratchisi nuqsonni foizda ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftar uzunligini va sinf xonasi uzunligini ko‘z bilan taxmin qilib, so‘ng chizg‘ich yoki qadamlar bilan tekshiring. Qaysi taxmin nisbiy xato bo‘yicha aniqroq chiqdi?

Namunalar
Uzunlik 20 ± 0,5 cm: nisbiy xatolik ≤ 0,5/20 = 0,025 = 2,5 %.
O‘lchovNisbiy xatolik
20 ± 0,5 sm0,5/20 = 2,5 %
400 ± 2 km2/400 = 0,5 %
Masofa 400 ± 2 km: 2/400 = 0,005 = 0,5 %. Demak, ikkinchi o‘lchash (0,5 %) birinchisidan (2,5 %) aniqroq.
Sinfda faoliyat

«Aniqroq o‘lchov»: guruhlar ikki o‘lchash natijasini (uzunlik, massa) nisbiy xatolik bilan solishtirib, qaysi biri aniqroqligini isbotlaydi.

Mashq
1
a = 150 va absolut xatolik 3 bo‘lsa, nisbiy xatolikni foizda toping.
2
(5 ± 0,05) kg va (200 ± 1) kg o‘lchashlardan qaysi biri aniqroq?
3
Taqribiy qiymat 80, absolut xatolik 4. Nisbiy xatolik necha foiz?
4
Nima uchun turli miqdorlarni taqqoslashda nisbiy xatolik qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuzatuv klubi uchun qizil chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →