Nisbiy xatolik
Bir xil miqdorning turli yaqinlashishlarini taqqoslash uchun absolut xatolik yetarli, lekin turli miqdorlarni taqqoslash uchun yetarli emas. Masalan, 500 km ga 2 km xato bilan 12 cm ga 1 mm xato — qaysi biri aniqroq? Shu sababli nisbiy xatolik kiritiladi: x ning taqribiy qiymati a bo‘lsa, nisbiy xatolik absolut xatolikning |a| ga nisbatiga teng, ya’ni |x - a|/|a|. Odatda u foizlarda ifodalanadi. Nisbiy xatolik kichik bo‘lgan o‘lchash aniqroq hisoblanadi. Absolut xatolik aniq noma’lum bo‘lsa, uning chegarasi h dan foydalanib, nisbiy xatolik h/|a| dan oshmaydi, deymiz.
Qalam uzunligini 10 cm deb o‘lchab 1 cm adashish nisbiy xatoni 1/10 = 10 % ga olib keladi. Yo‘lni 1000 m deb o‘lchab 1 m adashish esa 1/1000 = 0,1 % xolos. Xato bir xil, aniqlik esa har xil.
Usta ishining aniqligini o‘lcham kattaligiga nisbatan baholaydi, olim turli kattaliklar o‘lchovini solishtiradi, ishlab chiqarish nazoratchisi nuqsonni foizda ko‘rsatadi.
Daftar uzunligini va sinf xonasi uzunligini ko‘z bilan taxmin qilib, so‘ng chizg‘ich yoki qadamlar bilan tekshiring. Qaysi taxmin nisbiy xato bo‘yicha aniqroq chiqdi?
| O‘lchov | Nisbiy xatolik |
|---|---|
| 20 ± 0,5 sm | 0,5/20 = 2,5 % |
| 400 ± 2 km | 2/400 = 0,5 % |
«Aniqroq o‘lchov»: guruhlar ikki o‘lchash natijasini (uzunlik, massa) nisbiy xatolik bilan solishtirib, qaysi biri aniqroqligini isbotlaydi.