ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Kasr-ratsional ifodalarni ayniy almashtirish

Darslar 7 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
7

Kasr-ratsional ifodalarni ayniy almashtirish

Darslik: 30–33-betlar
MaqsadKasr-ratsional ifodalarni algebraik kasrlar ustidagi amallar yordamida soddalashtirish va qiymatini topish.
Yangi so‘zlar
kasr-ratsional ifoda · fractional rational expressionayniy almashtirish · identity transformationifodani soddalashtirish · simplifying an expressionamallar tartibi · order of operations
Tushuntirish

Arifmetik amallar belgilari bilan bog‘langan bir necha algebraik kasrdan tuzilgan ifoda kasr-ratsional ifoda deyiladi. Uning maxrajidagi ifoda nolga teng bo‘lmasligi kerak. Soddalashtirishda amallar odatdagi tartibda bajariladi: avval qavs ichi, so‘ng ko‘paytirish va bo‘lish, oxirida qo‘shish va ayirish. Har bir qadamda kasrlarni umumiy maxrajga keltiramiz, suratlarni ixchamlaymiz va qisqartiramiz. Ayniy almashtirishlar ifodaning joiz qiymatlarida uning qiymatini o‘zgartirmaydi, shuning uchun yakuniy javobni sodda ko‘rinishda, joiz qiymatlar shartini yodda tutib yozamiz.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sayohatchi 60 km ni 30 km/soat tezlikda borib, xuddi shu yo‘lni 20 km/soat tezlikda qaytadi. O‘rtacha tezlik 30 va 20 ning o‘rtachasi emas: 120 : (60/30 + 60/20) = 120 : 5 = 24 km/soat.

Kim ishlatadi

Logistika rejalashtiruvchisi yo‘lning o‘rtacha tezligini hisoblaydi, sport murabbiyi borib-qaytish yugurishini baholaydi, avtobus rejalashtiruvchisi qatnov vaqtlarini solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz uydirgan 12 km yo‘l uchun borishda 4 km/soat, qaytishda 6 km/soat tezlik oling. Umumiy vaqtni toping va o‘rtacha tezlikni kasr ko‘rinishida hisoblang.

Namunalar
(1/(x - 1) - 1/(x + 1)) · (x² - 1)/2 = ((x + 1) - (x - 1))/(x² - 1) · (x² - 1)/2 = 2/(x² - 1) · (x² - 1)/2 = 1.
(a + b)/(a - b) - (a - b)/(a + b) = ((a + b)² - (a - b)²)/(a² - b²) = 4ab/(a² - b²).
Sinfda faoliyat

«Soddalashtirish poygasi»: bir xil murakkab ifodani ikki jamoa soddalashtiradi; har bir qadamni doskada izohlash shart. Kim to‘g‘ri va tushunarli yozsa, g‘olib.

Mashq
1
(1/x + 1/y) : ((x + y)/(xy)) ni soddalashtiring.
2
(x/y - y/x) · (xy/(x + y)) ni soddalashtiring.
3
Oldingi misolda x = 12, y = 5 bo‘lsa, ifodaning qiymati nechaga teng?
4
Nima uchun (x² - x)/(x - 1) ni x ga soddalashtirishda x ≠ 1 shartini yozish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTomayotgan jo‘mrak hisobiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →