Kasr-ratsional ifodalarni ayniy almashtirish
Arifmetik amallar belgilari bilan bog‘langan bir necha algebraik kasrdan tuzilgan ifoda kasr-ratsional ifoda deyiladi. Uning maxrajidagi ifoda nolga teng bo‘lmasligi kerak. Soddalashtirishda amallar odatdagi tartibda bajariladi: avval qavs ichi, so‘ng ko‘paytirish va bo‘lish, oxirida qo‘shish va ayirish. Har bir qadamda kasrlarni umumiy maxrajga keltiramiz, suratlarni ixchamlaymiz va qisqartiramiz. Ayniy almashtirishlar ifodaning joiz qiymatlarida uning qiymatini o‘zgartirmaydi, shuning uchun yakuniy javobni sodda ko‘rinishda, joiz qiymatlar shartini yodda tutib yozamiz.
Sayohatchi 60 km ni 30 km/soat tezlikda borib, xuddi shu yo‘lni 20 km/soat tezlikda qaytadi. O‘rtacha tezlik 30 va 20 ning o‘rtachasi emas: 120 : (60/30 + 60/20) = 120 : 5 = 24 km/soat.
Logistika rejalashtiruvchisi yo‘lning o‘rtacha tezligini hisoblaydi, sport murabbiyi borib-qaytish yugurishini baholaydi, avtobus rejalashtiruvchisi qatnov vaqtlarini solishtiradi.
O‘zingiz uydirgan 12 km yo‘l uchun borishda 4 km/soat, qaytishda 6 km/soat tezlik oling. Umumiy vaqtni toping va o‘rtacha tezlikni kasr ko‘rinishida hisoblang.
«Soddalashtirish poygasi»: bir xil murakkab ifodani ikki jamoa soddalashtiradi; har bir qadamni doskada izohlash shart. Kim to‘g‘ri va tushunarli yozsa, g‘olib.