☰ Mundarija · Algebra

Natural ko‘rsatkichli darajaning arifmetik ildizi

Darslar 9 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
9

Natural ko‘rsatkichli darajaning arifmetik ildizi va uning xossalari

Darslik: 39–41-betlar
Maqsadn-darajali arifmetik ildiz ta’rifini va uning xossalarini bilish; ildiz chiqarish va xⁿ = a tenglamalarni yechish.
Yangi so‘zlar
arifmetik ildiz · arithmetic rootildiz ko‘rsatkichi · index of the rootildiz ostidagi ifoda · radicandkub ildiz · cube root
Tushuntirish

a nomanfiy sonning n-darajali arifmetik ildizi (n ≥ 2 natural son) deb n-darajasi a ga teng bo‘lgan nomanfiy songa aytiladi va ⁿ√a deb yoziladi. Demak, ⁿ√a = b bo‘lishi uchun b ≥ 0 va bⁿ = a bo‘lishi kerak; masalan, ⁴√81 = 3, chunki 3 > 0 va 3⁴ = 81. Ta’rifdan a ≥ 0 da (ⁿ√a)ⁿ = a va ⁿ√(aⁿ) = a kelib chiqadi. n = 2 da ildiz kvadrat ildiz, n = 3 da kub ildiz deyiladi. xⁿ = a tenglamada n juft va a > 0 bo‘lsa, ikkita ildiz bor: x = ±ⁿ√a; n toq bo‘lsa, a ning ishorasidan qat’i nazar bitta ildiz bor, masalan x³ = -8 dan x = -2. Juft darajali ildiz manfiy sondan chiqmaydi. Ildizlar uchun ⁿ√(ab) = ⁿ√a · ⁿ√b va ⁿ√(a/b) = ⁿ√a / ⁿ√b (a ≥ 0, b > 0) xossalari ham o‘rinli.

Namunalar
⁵√32 = 2, chunki 2 > 0 va 2⁵ = 32; ³√(-27) = -3, chunki (-3)³ = -27; ⁴√(2⁴) = 2.
x⁴ = 16 tenglama ikki ildizga ega: x = ±2. x³ = -64 tenglama bitta ildizga ega: x = -³√64 = -4.
Sinfda faoliyat

«Ildiz domino»: kartochkalarning bir yarmida ildiz (masalan, ³√125), ikkinchi yarmida javob (5) yozilgan; o‘quvchilar domino zanjirini tuzadi.

Mashq
1
³√125 + ⁴√16 ni hisoblang.
2
x ning qanday qiymatlarida √(x - 3) ma’noga ega?
3
x⁴ = 625 va x³ = -125 tenglamalarni yeching.
4
Nima uchun √(-4) haqiqiy son emas?