Ratsional ko‘rsatkichli daraja va uning xossalari
a > 0 va m/n ratsional son (m butun, n ≥ 2 natural) bo‘lsa, a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ) deb ta’riflanadi; masalan, 8^(2/3) = ³√(8²) = (³√8)² = 4. Manfiy ko‘rsatkichda a^(-r) = 1/a^r. Ko‘rsatkichning kasrini qisqartirsak, daraja o‘zgarmaydi: a^(m/n) = a^(mk/(nk)). Natural ko‘rsatkichli darajaning barcha xossalari ratsional ko‘rsatkichlarda ham saqlanadi: aᵖ · aᵠ = aᵖ⁺ᵠ, aᵖ : aᵠ = aᵖ⁻ᵠ, (aᵖ)ᵠ = aᵖᵠ, (ab)ᵖ = aᵖbᵖ, (a/b)ᵖ = aᵖ/bᵖ (a > 0, b > 0). Shu xossalar yordamida ildizli ifodalarni darajalar ko‘rinishida yozib, hisoblashni soddalashtirish mumkin.
| Qoida | Formula |
|---|---|
| kasr daraja | a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ) |
| manfiy daraja | a^(−r) = 1/a^r |
| ko‘paytma | aᵖ · aᵠ = aᵖ⁺ᵠ |
| bo‘linma | aᵖ : aᵠ = aᵖ⁻ᵠ |
| darajaning darajasi | (aᵖ)ᵠ = aᵖᵠ |
Sinfdoshlar yuborgan xabarni ko‘rganlar soni har kuni bir xil necha marta ko‘payadi. 5 kunda 243 marta oshgan bo‘lsa, kuniga ko‘payish koeffitsiyenti 243^(1/5) = 3, chunki 3 · 3 · 3 · 3 · 3 = 243.
Iqtisodchi yillik o‘sish sur’atini ko‘p yillik o‘sishdan topadi, biolog bakteriyalar ko‘payishini baholaydi, bank foiz o‘sishini hisoblaydi.
1 dan 100 gacha ikki teng qadamda o‘sish uchun har qadamda necha marta ko‘paytirish kerakligini toping: 100^(1/2) nimaga teng? Ko‘paytirib tekshiring.
«Daraja ↔ ildiz»: jamoalar kartochkalarni juftlaydi: a^(1/2) — √a, a^(2/3) — ³√(a²), a^(-1/2) — 1/√a va hokazo.