ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Algebra

Ratsional ko‘rsatkichli daraja va uning xossalari

Darslar 10 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, A.R. Xalmuxamedov, M.A. Mirzaxmedov. Algebra: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan 4-nashri. Toshkent: «O‘qituvchi» NMIU, 2019
10

Ratsional ko‘rsatkichli daraja va uning xossalari

Darslik: 42–48-betlar
MaqsadRatsional ko‘rsatkichli darajaning ta’rifi va xossalarini bilish; ularni hisoblashda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ratsional ko‘rsatkich · rational exponentdarajaning asosi · base of a powermanfiy ko‘rsatkich · negative exponentdarajani ildiz ko‘rinishida yozish · writing a power as a root
Tushuntirish

a > 0 va m/n ratsional son (m butun, n ≥ 2 natural) bo‘lsa, a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ) deb ta’riflanadi; masalan, 8^(2/3) = ³√(8²) = (³√8)² = 4. Manfiy ko‘rsatkichda a^(-r) = 1/a^r. Ko‘rsatkichning kasrini qisqartirsak, daraja o‘zgarmaydi: a^(m/n) = a^(mk/(nk)). Natural ko‘rsatkichli darajaning barcha xossalari ratsional ko‘rsatkichlarda ham saqlanadi: aᵖ · aᵠ = aᵖ⁺ᵠ, aᵖ : aᵠ = aᵖ⁻ᵠ, (aᵖ)ᵠ = aᵖᵠ, (ab)ᵖ = aᵖbᵖ, (a/b)ᵖ = aᵖ/bᵖ (a > 0, b > 0). Shu xossalar yordamida ildizli ifodalarni darajalar ko‘rinishida yozib, hisoblashni soddalashtirish mumkin.

QoidaFormula
kasr darajaa^(m/n) = ⁿ√(aᵐ)
manfiy darajaa^(−r) = 1/a^r
ko‘paytmaaᵖ · aᵠ = aᵖ⁺ᵠ
bo‘linmaaᵖ : aᵠ = aᵖ⁻ᵠ
darajaning darajasi(aᵖ)ᵠ = aᵖᵠ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfdoshlar yuborgan xabarni ko‘rganlar soni har kuni bir xil necha marta ko‘payadi. 5 kunda 243 marta oshgan bo‘lsa, kuniga ko‘payish koeffitsiyenti 243^(1/5) = 3, chunki 3 · 3 · 3 · 3 · 3 = 243.

Kim ishlatadi

Iqtisodchi yillik o‘sish sur’atini ko‘p yillik o‘sishdan topadi, biolog bakteriyalar ko‘payishini baholaydi, bank foiz o‘sishini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

1 dan 100 gacha ikki teng qadamda o‘sish uchun har qadamda necha marta ko‘paytirish kerakligini toping: 100^(1/2) nimaga teng? Ko‘paytirib tekshiring.

Namunalar
8^(2/3) = (³√8)² = 2² = 4; 27^(-2/3) = 1/27^(2/3) = 1/(³√27)² = 1/9.
4^(1/2) · 4^(3/2) = 4^(1/2 + 3/2) = 4² = 16; (16^(3/4)) = (⁴√16)³ = 2³ = 8.
Sinfda faoliyat

«Daraja ↔ ildiz»: jamoalar kartochkalarni juftlaydi: a^(1/2) — √a, a^(2/3) — ³√(a²), a^(-1/2) — 1/√a va hokazo.

Mashq
1
81^(3/4) ni hisoblang.
2
8^(4/3) ni hisoblang.
3
7^(2/5) · 7^(3/5) ni soddalashtiring.
4
Nima uchun a^(-r) = 1/a^r?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →