Afrika davlatlari va Osiyo, Amerika, Afrika madaniyati

Usmonlilar madaniyatida shoirlar (masalan, shoira Mehri xotun), me’morlar va geograflar yetishib chiqdi. Mashhur me’mor Xoja Sinon 300 dan ortiq inshootga — masjid, madrasa, saroy, favvora, hammom va ko‘priklarga boshchilik qilgan. Dengiz sayyohi Piri Rais «Bahriya» atlasini yaratgan; Evliyo Chalabiyning «Sayohatnoma»si va Xoja Xalifaning «Jahonnoma»si dunyo mamlakatlarini tasvirlaydi (Sinon va bu mualliflar asosan XVI–XVII asrlarda, ya’ni o‘rta asrlar tugaganidan keyin yashagan). Koreyada qirol Sechjon Buyuk (1418–1450) davrida soliq tizimi o‘zgartirildi, ilm-fan va qishloq xo‘jaligi yuksaldi: yangi taqvim, yomg‘ir va shamol o‘lchaydigan asboblar, quyosh va suv soatlari, yulduzlar xaritasi yaratildi, qirol akademiyasi olimlari koreys alifbosini tuzdi. Mayyalar milodiy asrlar boshlarida yozuv yaratdi: kohinlar iyeroglif belgilarni rasmlar bilan bezab yozgan. Ular eng aniq taqvimlardan birini tuzdi, matematikada «nol» belgisini qo‘lladi, Chichen-Itsada rasadxona qurib, Quyosh va Oy tutilishini oldindan aytgan, zinapoyali ehromlar va saroylar bunyod etdi. Asteklar quyosh taqvimini yaratdi, piktografik yozuvdan foydalandi (rasm orqali ma’lumotni eslab qolish uchun), dini ko‘p xudolikka asoslangan edi; Tenochtitlanda zodagonlar va oddiy xalq bolalari uchun alohida maktablar bo‘lgan. Inklarda yozuv bo‘lmagan, ma’lumotlar kipu — tugunli xat orqali saqlangan; ular matematika, astronomiya, tibbiyotda bilimli edi, taqvimi 12 oyga bo‘lingan. Afrikada afsona va ertaklar avloddan avlodga o‘tgan va tarixiy manba hisoblanadi; Aksumda IV asrda mahalliy yozuv islohoti o‘tkazilgan, alifbo Efiopiyada bugun ham saqlanib qolgan, saroylar, ibodatxonalar va yerosti daxmalari qurilgan. G‘arbiy Sudanda arab usta va me’morlar masjid, saroy va madrasalar qurdi, Tombuktu madrasalarida diniy ilmlar bilan birga huquq (fiqh), tarix, hisob va osmon jismlari haqidagi fan ham o‘rganilgan. Benin saroyidan topilgan jez bo‘rtma rasmlar va haykallar ov, urush va saroy hayotini aks ettiradi.