Afrika davlatlari va Osiyo, Amerika, Afrika madaniyati

I ming yillik oxirigacha Afrika aholisining ko‘p qismi tashqi dunyodan ajralgan holda yashagan: tropik o‘rmonlar va sahrolarda ovchi va termachi qabilalar, sahro atrofida ko‘chmanchi va o‘troq chorvadorlar, savannalarda esa temir tishli chopqi bilan yer ishlovchi dehqonlar bo‘lgan. Sharqda esa Misr, Arabiston va Hindiston bilan savdo qilgan Nubiya va Aksum (hozirgi Efiopiya hududi) kabi davlatlar ancha oldin vujudga kelgan edi. VII asrdan arab savdogarlari G‘arbiy Sudanga tuz va boshqa mollar keltirgan; savdo yo‘llari kesishgan joylarda Aukar, Gana, Tombuktu, Gao, Mali kabi qasabalar paydo bo‘ldi. Nigerdan Senegalgacha bo‘lgan hududda dastlabki davlatlar — Gana, Mali, Songay vujudga keldi. Gana VIII asrda tashkil topib, X asrda cho‘qqisiga chiqdi; daromadi tijoratdan olinadigan boj va oltin hamda tuz savdosidan edi. 1076-yilda Shimoliy Afrikadagi Almurobitlar harakati yetakchisi Abu Bakr ibn Umar Ganani istilo qilgan deb yoziladi (bu haqda tarixchilar fikri bir xil emas), keyin Gana parchalandi. Mali VIII asrda paydo bo‘lib, XI asrdan aholisi islomni qabul qildi; XIII asrda Sundyata Keyt (taxminan 1230–1255) kuchli qo‘shin tuzib, karvon yo‘llari, oltin konlari va qadimgi Gana yerlarini egalladi, poytaxti Niani edi. Hukmdor Muso I 1324-yilda Makkaga haj safari uyushtirib, ko‘p oltin tarqatgani uchun Mali arab dunyosida mashhur bo‘ldi. XV asrda Mali parchalandi. Songay Gao atrofida yashagan songay qabilalarining davlati bo‘lib, XV asrda Malidan ajralib kuchaydi va XV–XVI asrlarda Niger havzasida hukmronlik o‘rnatdi; daromadi tranzit savdo va oltin konlaridan edi. XVI asr oxirida Marokash sultoni Songayni bosib oldi. Aksum IV–V asrlarda yuksalib, Arabistonning janubiy sohillarigacha ta’sir o‘tkazdi, Rim va Vizantiya bilan aloqada bo‘lgani uchun hukmdori va a’yonlari xristian dinini qabul qildi. Rivoyatga ko‘ra, Aksumning birinchi hukmdori Menelik podsho Sulaymon va Saba malikasining o‘g‘li bo‘lgan (bu — rivoyat).